Feljton: Jugoslavija, zabluda najboljih (1)
Beč

U vreme sklapanja Bečkog književnog dogovora: Beč polovinom XIX veka

Photo: Artaria Wien

Bečki dogovor, temelj ujedinjenja južnoslovenskih naroda

UVODNE NAPOMENE

Prvog decembra 2018. navršilo se 100 godina od proglašenja zajedničke države južnih Slovena, koja je posle prvobitnog imena Kraljevina Srba, Hrvatra i Slovenaca (SHS), dobila ime Jugoslavija, poznato širom sveta i kao takvo ostalo zapamćeno i do danas. Sredinom 2017. navršilo se 25 godina od raspada jugoslovenske države koja je sa ratnim prekidom postojala 74 godine. O Jugoslaviji i jugoslovenstvu u čitavom periodu posle njenog nestanka pričalo se malo, najčešće sa negativnom konotacijom i ukazivanjem da je sama ideja bila pogrešna i za njene narode štetna. Ali to je najmanji problem. Daleko više treba da brine tendencija da se o jugoslovenskoj ideji ćuti, da se prepusti zaboravu, čime joj se presuđuje po kratkom postupku, jednom za svagda.

Vlaho Bukovac, autoportretU traganju za odgovorom na pitanje šta je ova zajednica srodnih naroda značila za njihovu istoriju i zašto je dva puta propao pokušaj da ih u ni malo prijateljskom okruženju drži na okupu, u ovoj knjizi su korišćene validne istorijske činjenice. Ali one same po sebi ne bi bile dovoljne da se jugoslovenska ideja i njena realizacija sagledaju iz perspektive onih koji su tu ideju sprovodili i sa njom živeli. Otuda i želja da se ispričaju priče o ljudima i događajima koji su u jednom turbulentnom vremenu pokušavali da stvore i održe zajednicu koja je imala svoj rezon i opravdanje, ali i lutanja i zablude i koja je završila kako je završila.

Istorija je u ovoj priči samo kontekst za sagledavanje jednog vremena koje u istorijskom smislu nije daleko i nije dugo trajalo, jedva toliko da pokrije životni vek jedne generacije. Ali to kratko vreme je nabijeno događajima i lomovima koji bi mogli da pokriju i mnogo duži period i zato ga valja pamtiti i objašnjavati sa dobrom namerom i nastojanjem da slika tog vremena bude objektivna koliko god je to moguće. Na drugoj strani, to vreme čine ljudi, naši dedovi i očevi, koji su svoje živote proveli u uverenju ili u iluziji da grade temelje jedne zajednice koja je svima potrebna, ili, opet u uverenju ili iluziji, da takva zajednica ne zaslužuje da se za nju bori, da je treba temeljno razoriti.

Ko je bio u pravu možda se nikad neće saznati, ali dobro je da se na to vreme podseti, da se ne beži od činjenice da smo nekada na ovim prostorima živeli, ili bar pokušavali da živimo zajedno. I da ispričamo priče o tom vremenu i ljudima, priče koje su ili zaboravljene, ili nikad i nisu do kraja ispričane. Te priče su zanimljive i ponekad pikantne, pa i bizarne. Za većinu današnje generacije one su potpuno nove, do sada nepoznate. Možda će u njoj pronaći neke odgovore, ili bar naslutiti kakvo je to vreme bilo. A možda će to poslužiti da formiraju svoj odnos prema tom vremenu i nekadašnjoj zajedničkoj državi koji bi bio lišen krajnosti kakve danas uglavnom preovlađuju.

Zbog toga je pažnja posvećena i različitom odnosu prema nekadašnjoj državi i tumačenjima Jugoslavije kao zajednice koja je za neke bila tamnica, a za druge fatalna zabluda. A da li je ona mogla da bude uspešna i funkcionalna? Ili, jedno provokativno pitanje: da li se ona može vratiti i treći put? Te odgovore neka svako za sebe nađe, a ova knjiga bi možda u tome mogla da pomogne.

***

MUKA NAJBOLJIH. „Na čemu radite?“ upita neko gospodina K. Gospodin K. odgovori: „Mnogo se mučim, pripremam svoju sledeću zabludu.“ (Bertold Breht: Priče o gospodinu Kojneru).

NAJLEPŠI DANI VELIKOG SLIKARA

U ranu jesen 1882. u jednom selu pored Beograda okupljeni seljani, obučeni u najsvečanija odela, dočekuju svog kralja i kraljicu muzikom i kolom u koje se ubrzo uhvatiše i visoki gosti, a među njima i jedan mlađi muškarac koji po svom odelu i držanju već na prvi pogled odaje utisak čoveka  iz dalekog  sveta. Trideset i pet godina kasnije taj  čovek će napisati knjigu o svom životu u kome je, u potrazi za poslom i hlebom, već u ranoj mladosti proputovao gotovo ceo svet, ali epizodu iz okoline Beograda opisaće sa mnogo emocije: „Povelo se srpsko kolo, pa su i kralj i kraljica plesali sa nama. Bio sam ponosan da sam i ja dijete tog naroda“.

Kraljica Natalija na slici Vlaha BukovcaMladi slikar Vlaho Bukovac, posle velikog uspeha na čuvenom pariskom salonu na kome je njegova slika La grande Iza (Velika Iza) proglašena glavnom senzacijom, došao je u Srbiju na poziv kralja Milana da portretira kraljicu Nataliju i sedmogodišnjeg prestolonaslednika Aleksandra. Kralj Milan i Bukovac su gotovo vršnjaci, a zajedničko im je što su, svako na svoj način, za učitelja imali jednog dubrovačkog  vlastelina, čoveka koji je i sam bio umetnik, konta Medu Pucića. Znanje koje je dubrovački grof preneo na svoje učenike svakako je bilo ispunjeno i lekcijama o zajedničkom južnoslovenskom poreklu i idejama koje su tada, naročito u Dalmaciji, bile ispunjene snovima o zbližavanju, pa i o ujedinjenju srodnih naroda.

Bukovac će u svojim sećanjima zapisati da su 40 dana koje je tada proveo u Beogradu bili najlepši dani u njegovom životu, jer „kud god svjetom stah, svud sam tuđin bio i tuđim jezikom govorio“, a sada je osetio da je „zaista među braćom“ i naglašava: „bio sam ponosan što je to naš narod“. Bukovac je Hrvat iz Cavtata, po očevom ocu poreklom Italijan i imenom Biađo Fađoni (Biagio Faggoni). Na sugestiju upravo svog zemljaka, učitelja i mecene Pucića, Bukovac će svoje italijansko prezime slovenizovati (italijanska reč faggio znači bukva) i sa novim imenom poći u Pariz da osvoji svet. Učiniće isto što i njegov mecena koji je zvučno italijansko ime Orsatto conte Pozza zamenio slovenskim. Ali svest o pripadanju koju mu je usadio ne samo konte Medo, već i lutanja po čitavom svetu u kome se, kako sam kaže, osećao kao tuđin, svakako su uticali na stvaranje još emotivnije vezanosti ne samo za rodni kraj već za sve okolne prostore u kojima se govori istim jezikom.

Vlaho Bukovac je jedan od najvećih slikara sa južnoslovenskog prostora koji je svoj umetnički trag ostavio širom sveta, ali je ideji jugoslovenstva ostao do kraja veran, naglašavajući  je i u svojim memoarima koje je pisao u Austrougarskoj i objavio 1918, kada je ova država bila na svom zalasku i kada se ideja sa kojom su živeli on i mnogi njegovi zemljaci približila svojoj realizaciji.

KONJANICI

Na centralnom beogradskom trgu knez Mihailo na konju pokazuje rukom prema jugu. Kuda on vodi? Kažu da podignuta kneževa ruka poziva Srbiju na pohod u još neoslobođene srpske krajeve koji su „iskonsko srpsko tlo“. Knez u ruci kojom pokazuje na jug ne drži sablju, on nikada nije ratovao, ali je intenzivno radio na širenju Srbije pripajanjem krajeva u kojima žive Srbi. Oslanjao se na program Ilije Garašanina, pa je nošen idejom da dobije Bosnu i Hercegovinu, predložio Turcima da se, inače vazalnom području Srbije, pripoji ovaj deo Balkana. Bio je odbijen jer su Turci odmah posumnjali da se iza ovog predloga kriju ruske pretenzije.

Na centralnom zagrebačkom trgu još jedan konjanik sa podignutom rukom i sabljom koja pokazuje pravac sever. Spomenik banu Josipu Jelačiću postavljen je u Zagrebu 16 godina pre kneževog u Beogradu, a podignuta banova ruka sa sabljom pokazivala je prema Mađarskoj.

Pravac jug: Spomenik kneza Mihaila u Beogradu krajem 19, vekaŠta je zajedničko srpskom knezu i hvatskom banu i njihovim ispruženim rukama? To je svakako borba i jednog i drugog za samostalnost naroda kojima su na čelu, jer i Srbija i Hrvatska imaju samo delimične slobode u okvirima moćnih imperija Otomanske i Habzburške. I dok srpski knez tu samostalnost vidi u oslobađanju srpskih krajeva i potpunu nezavisnost od Turske, hrvatski ban nastoji da je osigura pod habzburškom krunom u čemu mu najviše smetaju Mađari koji dižu revoluciju.

Knez Mihailov poziv na oslobođenje južnih krajeva nije se svideo prvom srpskom socijalisti Svetozaru Markoviću koji je takvu borbu smatrao osvajačkom, a ne oslobodilačkom. Tvrdio je da se „revolucionarna ideja o jedinstvu srpskog naroda pretvorila u ideju štetnu po narodne interese“, da bi nova srpska država, koja bi nastala osvajanjem, postala vojnopolicijska i svoju snagu nepotrebno trošila za odbranu od spoljnih neprijatelja, umesto na kulturni razvoj. Zato se on zalaže za Balkansku federaciju u kojoj bi svi balkanski narodi bili slobodni i suvereni. Isto gledište će kasnije imati još jedan srpski socijalista, Dimitrije Tucović koji se protivio međusobnom otimanju teritorija u balkanskim ratovima i zalagao za zajednicu balkanskih naroda.

Ban Jelačić takođe je imao oponente u svojoj sredini, jer mnogi njegovu borbu protiv revolucije u Mađarskoj vide kao dodvoravanje bečkom dvoru, što ne vodi punoj državnoj suverenosti hrvatskog naroda i sprečava prodor novih ideja koje su se posle Francuske revolucije širile Evropom.

Pravac sever: Spomenik bana Jelačića u Zagrebu krajem 19. vekaTako su već sredinom 19. veka prisutna i suprotstavljena dva koncepta Srbije koja je još uvek pod formalnim otomanskom vlašću, ali koja svoje konačno oslobođenje sve više povezuje sa okupljanjem svih Srba u jednu državu. Tu su i dva koncepta Hrvatske — ili sjedinjeni sa Slavonijom i Dalmacijom pod habzburškom krunom, ili potpuna suverenost i samostalnost u svojoj državi. Ali na pomolu je još jedna ideja koja ide mnogo dalje od ujedinjenja svih Srba i svih Hrvata u svojim samostalnim državama i koja će u naredim decenijama postati dominantna. To je ideja okupljanja svih Južnih Slovena, raštrkanih po provincijama dva velika carstva, Otomanskog i Austrougarskog. Koreni te ideje su u dalekom 16. veku, kada su hrvatski pesnici, poput Petra Hektorovića, pevali o Kraljeviću Marku, a legende o ovom srpskom junaku održale su se u hrvatskim krajevima i u 18 i 19 veku. Praktični zamah ideja je dobila sredinom 19. veka pojavom Ilirskog pokreta* (*Ilirski pokret je književni i politički pokret nastao među južnim Slovenima u Austrougarskoj tridesetih i četrdesetih godina 19 veka sa ciljem postizanja jezičkog i političkog jedinstva.).

KNJIŽEVNI JEZIK

Bečka krčma i nije baš primereno mesto na kome su se, po jednoj verziji, u martu 1850. okupile umne glave tri srodna južnoslovenska naroda da se dogovore o budućem zajedničkom književnom jeziku. Još manje je to skromni bečki kvartir u kome je stanovao Vuk Karadžić i u kome je, prema drugoj verziji, održan spomenuti sastanak. Ali mesto na kome je sastanak održan i nije bitno. Najvažnije je da je 28 marta 1850 održan sastanak na kome su na hrvatskoj strani pesnik i političar  Ivan Mažuranić a na srpskoj Vuk Karadžić. Uz Mažuranića su i njegov šurak, pesnik i dramski pisac Dimitrije Demeter i istoričar i književnik Ivan Kukuljević, a uz Vuka je lingvista, prevodilac i leksikograf Đuro Daničić. Tu su i Hrvati Stjepan Pejaković i Vinko Pacel, a Slovenac Franc Miklošič je medijator dogovora, što nije slučajno, jer Miklošič je visoki carski činovnik i poslanik u Bečkom parlamentu čiji je zadatak da olakša komunikaciju austrijskih vlasti sa administracijom u južnoslovenskim provincijama u kojima ne postoji standardni jezik već se govori i dopisuje na mnogim narečjima.

Učesnici dogovora su smatrali da je od svih dijalekata kojima se govorilo na južnoslovenskom prostoru najbolje odabrati jedan koji bi postao književni jezik. Odlučili su da taj dijalekt bude južni, odnosno štokavski sa ijekavskim izgovorom koji je i inače bio u najširoj upotebi i na kome su spevane gotovo sve narodne pesme i napisana najznačajnija dela stare dubrovačke književnosti. I hrvatski i srpski pisci su se u većini priklonili ovom dogovoru, pa su se hrvatski pisci odrekli „kajkavštine“ i „čakavštine“, a srpski pisci slaveno-serbskog jezika. Sa ciljem da se približe latinica i ćirilica izvršena je i njihova reforma po fonetskom pricipu.

Povelja kojom Zagreb proglašava Vuka Karadžića za počasnog građaninaRezultat koji je tom prilikom postignut ostaće aktuelan sve do danas. Hrvati i Srbi su tada dobili zajednički književni jezik. I ne samo oni, već i svi stanovnici Crne Gore i Bosne i Hecegovine. Taj jezik je doduše bezimen, a kasnije će biti nazvan srpsko-hrvatski ili hrvatsko-srpski. Danas je on četvoroimen — srpski, hrvatski, bosanski i crnogorski, pri čemu se ne radi samo o četiri imena već i o ozbiljnim nastojanjima da se dokaže da su u pitanju četiri jezika, čime se napor Vuka i Mažuranića i njihovih saradnika ozbiljno dovodi u pitanje.

U Hrvatskoj se Bečki dogovor danas označava kao Bečki jugojezik sa napomenom da je to „početak kraja klasičnoga  izvornohrvatskog zbog  buduće Jugoslavije“. Dalje se tvrdi  da je 1850 „pod nadzorom i uputama samoukoga polupismenog srbskog ’jezičara’ Vuka Stefanovića Karadžića“ sklopljen Bečki knjževni dogovor „jugofilno-unitarnih predstavnika južnih Slavena za ujedinjeni srbohrvatski jugojezik na temelju Vukove jekavice“. Zbog toga neki u Hrvatskoj smatraju da je „ranije nebalkanska hrvatska kultura...silom prebačena na Balkan, tj. balkanska je (polu)kultura proširena sve do Kupe i Sutle...“ (Hrvatska Metapedia)

Pre više od jednog i po veka Vuk Karadžić je u Hrvatskoj slavljen kao malo koji velikan. U septembru 1861. grad Zagreb ga proglašava za počasnog građanina i uručuje mu povelju ispisanu ćirilicom, a Vuk uzvraća zahvalnicom napisanu latinicom. Samo koji mesec pre toga Vuk je na lečenju u Topuskom doživeo da mu prirede slavlje sa bakljadom, a neki od prisutnih su ga slavili kao sveca i ljubili njegovu drvenu nogu.

U Hrvatskoj se danas smatra da im je Vuk Karadžić podvalio i preko jezika ih „gurnuo na Balkan“, napravivši ogromnu štetu koju je teško ispraviti, jer generacije Hrvata se služe jezikom „polupismenog“ tvorca. Koliko god struka i nauka u Hrvatskoj nastoje da se ta „šteta“ popravi  uvođenjem novih reči, kovanica i jezičkih novotarija, jezik i dalje ostaje razumljiv svima onima na južnoslovenskom prostoru koji se njime služe više od jednog i po stoleća. Čak ni dosledno „vraćanje klasičnom izvornohrvatskom“ ne daje ništa bolji rezultat. Gore citirani delovi iz Hrvatske Metapedie pisani su upravo tim „klasičnim izvornohrvatskim“, što priređivači s ponosom naglašavaju, a rezultat je isti - ne treba mu nikakav prevod na „bečki jugojezik“ jer je sasvim razumljiv.

Učesnici Bečkog dogovora su prepustili Vuku Karadžiću da obavi najveći deo posla i prihvatili su sve njegove predloge, osim da se taj jezik zove srpskiIstini za volju, učesnici Bečkog dogovora su prepustili Vuku Karadžiću da obavi najveći deo posla i prihvatili su sve njegove predloge, osim da se taj jezik zove srpski. Tako je Vuk praktično jedini tvorac zajedničkog jezika, naravno na bazi jezika kojim se govorilo u južnim krajevima za kojeg se smatralo da je najčistiji. Već tada u Beču većina učesnika dogovora smatrala je da bi taj jezik trebalo nazvati srpsko-hrvatski ili hrvatsko-srpski, ali se tome usprotivio Vuk Karadžić. Tako je jezik zvanično ostao bezimen, odnosno samo „naški“, mada su ga i Srbi i Hrvati zvali svojim imenima. Tek Novosadskim dogovorom 1954. dobio je zajednički srpsko-hrvatski, odnosno hrvatsko-srpski naziv. U Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini i Crnoj Gori je „Vukov jezik“ čak doslednije sproveden u praksi nego u Srbiji, jer se u Srbiji, sa manjim izuzecima, zadržala ekavica.

Ali dogovor iz bečke krčme (ili skromnog Vukovog stana) je mnogo više od dogovora o jeziku. Iako vođa Ilirskog pokreta Ljudevit Gaj nije krio oduševljenje zbog jezika („Ponosimo se i hvalimo Bogu Velikomu, što mi Hrvati s bratjom Serbljima jedan književni jezik imamo!), Bečki dogovor je praktično postao temelj budućeg ujedinjenja južnoslovenskih naroda. Hrvatski filolog Vatroslav Jagić će 14 godina kasnije zapisati da su Bečki dogovor postigli „najizvrsniji sinovi našega naroda, kojima se i danas domovina ponosi“. Vođen tom idejom hrvatski pesnik Vladimir Nazor krajem 19 veka piše sonete o Kosovu i Kraljeviću Marku. Početkom 20 veka veliki hrvatski vajar Ivan Meštrović stvara dela iz Kosovskog ciklusa, a na svetskoj izložbi u Rimu 1911 u okviru srpskog paviljona izlaže maketu Vidovdanskog hrama, koja je nagrađena velikom nagradom.

Ma koliko sve ovo delovalo idilično, stvarnost je ipak bila drugačija. Mnogo vremena će morati da prođe da se dogovor iz Beča pretoči u život. To vreme je ispunjeno borbom između onih koji zajednički jezik prihvataju i drugih koji ga negiraju i proglašavaju veštačkim pokušajem da se nametne jezik kojim se negira izvorni hrvatski ili se „visokoučeni“ slavenoserbski zamenjuje „prostačkim“ narodnim govorom. Otpori bečkom dogovoru dakle dolaze i iz hrvatskih i iz srpskih krugova i oni vremenom prerastaju stručnu polemiku o jeziku i sve više se prebacuju na politički teren i na odnose između Hrvata i Srba. Kada bi se sabralo šta je sve u toj polemici rečeno i napisano videlo bi se da su kasniji srpsko-hrvatski nesporazumi imali svoju predigru koja po oštrini i ratobornosti ni malo ne zaostaje za onima iz kasnijih vremena.

(Nastaviće se)

Oceni 5