Avdo Karabegović Hasanbegov i Avdo Karabegović Halidbegov
Done63

Photo: thequeerfrontier

Dva ukleta bosanska pjesnika

Avdo Karabegović HalidbegovPorodice Karabegovića doselile su iz Budima u Modriču nekoliko godina poslije  poraza turske vojske kod Beča. Bila su to begovske, imućne familije u kojima će 1878. godne biti rođeni Avdo Karabegović Hasanbegov i Avdo Karabegović Halidbegov – dva pjesnika koji su sami učili da čitaju i pišu i vrlo rano uronuli u svijet literature. Čitali su sve knjige koje su im dopadale pod ruku i počeli da pišu pjesme. Oba su željeli da budu učitelji. Na preporuku Silvija Strahimira Kranjčevića, Avdo Hasanbegov je upisan u Učiteljsku školu u Sarajevu, a Avdo Halidbegov je bio đak Učiteljske škole u Aleksincu. Oba su objavljivali pjesme u listovima koji su štampani u Srbiji, Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj. I oba su rano umrla od tada smrtonosne tuberkuloze.

Avdo Karabegović Hasanbegov se samo poslije tri mjeseca učenja u Sarajevu vratio u Modriču i tu umro 1900, u dvadeset drugoj godini života. Do tada je objavio više od 150 pjesama u raznim listovima. Tri pjesme posvetio je Branku Radičeviću, Marku Kraljeviću i Vuku Karadžiću. Nekako pred smrt, poslao je pjesme Svetozaru Ćoroviću u Mostar koji je štampao Avdinu prvu zbirku stihova. Kasnije su mu pjesme objavljivane u Somboru, Beogradu i Zagrebu. Govorio je slovenački i prevodio pjesme svoga prijatelja Antona Aškerca.

Avdo Karabegović Halidbegov (u nekim zapisima pominje se i kao Avdo Halilbegov ili Halimbegov ili Avdo Zvornički) protjeran je iz Bosne, a njegove pjesme su tadašnje vlasti zabranile. Otputovao je u Carigrad i tu pohađao carski licej ''Sultanija''. Poslije tri godine dolazi u Aleksinac i nastavlja školovanje. Srpska vlada daje mu podršku da završi učiteljsku školu, a već u drugoj godini školovanja slučajno dođe u Zemun gdje ga austro-ugarska vlast hapsi i odmah šalje u vojsku i tu pod prisilom ostaje više od tri godine. Nakon odsluženja austro-ugarske vojske, odlazi  u Pakrac u Učiteljsku školu, ali dolazi u sukob za upravnikom jer nije htio da ide na časove crkvenog pjevanja. To ga je natjeralo da se vrati u Aleksinac. Kada je diplomirao, bosanska vlada mu ne dozvoljava da bude učitelj na njenoj teritoriji. Ogorčen zbog takvog odnosa vlasti, Avdo Halidbegov se odriče bosanskog državljanstva, prihvata srbijansko i počinje da radi kao učitelj u Malom Zvorniku. Već je bio objavio pjesme u listu ''Bosanska vila'' i zatim u časopisima ''Zora'', ''Brankovo kolo'', ''Delo'', ''Srđ'', ''Iskra'', ''Srpski književni glasnik''…  Godine 1900.  u Beogradu je štampana knjiga prosrpski rodoljubivih stihova ''Pobratimstvo'' u kojoj su bili zastupljeni trojica bosanskih autora: Avdo Karabegović Halidbegov, Osman Đikić i Omerbeg Sulejmanpašić. Ali, knjiga ne može u Bosnu – ''vlasti proskribuju i plene ovu knjigu i globe i zatvaraju sve one koji je rasturaju'', pisao je u ''Književnom listu'' jedan od autora, pjesnik Osman Đikić.

Profesor germanistike na Filozofskom fakltetu u Beogradu i književni istoričar Pero Slijepčević pisao je o dvojici Avda sa simpatijama, ali i tugom:

- Nikada nije bilo ljudi crnje sudbine, našli su se u jednoj nazadnoj i neprosvećenoj sredini koja ih nije volela, i pomrli su u cvetu mladosti. Njihovi lirski prvenci ne zaostaju iz ondašnjih stihova Jovana Dučića i Alekse Šantića. Oba Karabegovića, naročito Avdo Hasanbegov, duhovno srodan Kranjčeviću, nalaze moćne patriotske akcente. Oni su sagoreli u cvetu mladosti, penjući se iz bare u vis.

Avdo Halidbegov bio je veoma omiljen u Srbiji. ''U Učiteljskoj školi u Aleksincu, kako je u svojim uspomenama  zapisao tadašnji učenik ove škole Vidosav Stevanović, svim đacima je bilo drago da će i Avdo ostati s nama. Ime Avde Karabegovića već je bilo poznato među nama iz književnih listova. U vremenu kada je Avdo došao u Srbiju rađa se i pokret u Bosni za zbližavanje trovjerske braće.  I budući da je Avdo bio jedan od prvih nosilaca te ideje – brat je mio ma koje vjere bio – ubrzo steče bezbroj prijatelja, a njegova pojava u uniformi carigradskog licejca i sa visokim carigradskim fesom na glavi svuda je praćena sa neobičnom ljubavlju i simpatijama''.

- U Učiteljskoj školi u Aleksincu osnovana je i đačka družina ''Budućnost'' za čijeg je predsjednika izabran Avdo Karabegović.  Organizovane su i večerinke, a najomiljeniji govornik na tim večerima bio je Avdo Halidbegov. Kad bi Avdo počeo da govori najčistijim rečima našeg divnog narodnog jezika od radosti i oduševljenja pošle bi nam na oči suze radosnice i u zanosu bi ga mnogi grlli i ljubili, zapisao je jedan aleksinački učenik.

U spisku najčitanijih domaćih pisaca u Aleksincu našlo se i Avdino ime i to poslije Alekse Šantića, Stevana Sremca i Radoja Domanovića, a ispred Petra Kočića, Jovana Dučića,  Sime Milutinovića Sarajlije i Stefana Mitrova Ljubiše.

Poslije odsluženja vojnog roka, Avdo Halidbegov odlazi u Pakrac, nastavlja školovanje i tamo nalazi svoju najveću ljubav – jednu ''pohrvaćenu Jevrejku'', kćerku bogatog trgovca. Ljubav je planula, ali su njeni roditelji branili da se njihova kćerka zabavlja sa momkom druge vjere. Međutim, sastajali su se potajno, a djevojka je primijetila da je Avdo između imena i prezimena stavljao i veliko slovo S. Jednom ga je djevojka, koju će on ne baš slučajno nazvati Emira (ime arapskog porijekla i znači vladarka, princeza, vođa) kada joj je Avdo rekao da to S znači Srbin, upitala:

- Zar Vi, Avdo, Srbine, ne znate da ste Hrvat?

- Brat je mio ma koje vjere bio, a Srbi, Hrvati i Muslimani su jedan narod, sa dvema azbukama, odgovorio je Avdo.

Kao i svaka velika ljubav, i ova između Avde i Jevrejke Emire (pravo ime ove djevojke ostalo je nepoznato) završila je tragično. I Emira je bolovala od tuberkuloze, roditelji su je poslali u Napulj na liječenje. U to vrijeme u Napulju je boravio i Avdo, ali nije znao da je Emira tu, u gradu, gdje je i on bio došao da traži lijeka za svoju boljku. Emira je umrla, ali je  Avdo za njenu smrt doznao tek poslije povratka iz Napulja.

U Beogradu je Avdo bio vrlo poštovan i cijenjen. Jedna ulica u glavnom gradu Jugoslavije i Srbije nosila je njegovo ime, ne znam da li danas u srpskoj prestonici postoji Ulica Avde Karabegovića. Štampana je ''Avdina spomenica'', listovi i časopisi u Beogradu su objavljivali Avdine pjesme među kojima i Srpski književni glasnik Jovana Skerlića.

- Ideje u pesmama Avde Karabegovića nisu originalne, a i frazeologija je stara i poznata. Ipak, u Avdinoj knjizi ''Pesme'' primetan je izvestan iskreni ton koji ovu zbirku pesama čini simpatičnom, pisano je u Skerlićevom Glasniku.  Ovaj časopis bilježi Avdinu smrt 1908, upoznaje čitaoce sa njegovim životom i djelom i na kraju zaključuje: smrt ga je sprečila kada je za štampu spremao i treću zbirku svojih posljednjih stihova, a u kojima je bilo i mladićke topline, i iskrenog rodoljublja, a naročito je bio prisutan lep narodni jezik.

Avdo Karabegović Halidbegov imao je  samo trideset godina kada je napustio ovaj svijet. Dugo je bolovao i borio se protiv tuberkuloze. U jednoj pjesmi on i prkosi smrti: Srušen je život mladosti moje / Pred svršenim činom evo me gde stojim / S radošću bih hteo da ti vidim oči / Da ti smelo rečem: ''Da te se ne bojim!''.

List ''Mali žurnal'' u opširnom članku pod naslovom ''Gubici srpske knjige 1908'' piše da su  u toj godini umrli Milovan Glišić, Radoje Domanović, Simo Matavulj, Baltazar Bogišić, Avdo Karabegović Halidbegov. Najviše prostora posvećeno je Avdi.  Sahrana je obavljena na novom groblju u Beogradu po obredima islamske vjere. I ''Politika'' je zabilježila Avdinu smrt, tekst je je objavljen, u crnom okviru, na stranici gdje se piše o političkim događajima. Naslov nekrologa je bio ''Alah rahmet ejls'n'' u kome se opisuje Avdin pogreb u Beogradu.

Pogrebna povorka se zaustavila pred Narodnim pozorištem, na balkonu se pojavio Avdin prijatelj Branislav Nušić i rekao:

- Avdo, brate, da se oprostimo! Ti nemaš majke da za tobom zaplače, a majka otadžbina, tvoja tužna Bosna, drugače suze lije danas. Ona nema suza za tebe samoga; nema ih danas kad joj valja plakati za svom decom svojom…

U listu ''Učitelj'' napisano je da ''Avdo beše dobar čovek, pravi rodoljub, odličan učitelj i iskren drug''.

Oceni 5