Mit o neprijatelju: Antisemitizam Dimitrija Ljotića (1)
Antisemitizam

Photo: stopantisemitism.eu

Ekstremna desnica i jugoslovenski fašisti nalazili su inspiraciju u nacizmu

Mržnja prema Jevrejima bila je u novom veku povezana sa narastajućom silom modernog rasizma. Njegov uspon predstavlja splet različitih okolnosti u kojima nije bila presudna samo tamna strana prosvetiteljstva, nego i pokreti kao što su romantizam i moderni nacionalizam, koji su počeli da bujaju u periodu od Američke revolucije pa do kraja Francuske revolucije i Napoleonovih osvajanja. Rasizam je podržavao društvene norme ponašanja pokušavajući da učini legitimnim razliku između normalnog i abnormal nog. Jevrejima i „crncima“, kao glavnim žrtvama rasizma, kasnije su se pridružili i drugi čije se „abnormalno“ ponašanje nalazilo sa one strane društveno iznuđenih normi. Svi oni koji se nisu uklapali u priznati obrazac građanskog društva etiketirani su kao „ukleta rasa“ u koju su svrstavani u XX veku najviše Jevreji, Romi i homoseksualci.

Osim toga, odnos prema Jevrejima otežavala je i činjenica da su u poslednjim decenijama XIX i u prvoj polovini XX veka ponovo bile oživljene tradicionalne legende u kojima su optuživani da u svojim ritualima ispijaju krv hrišćanske dece ili da mese hle bove od hrišćanske krvi. U XX veku one su se transformisale u jedan od mehanizama mržnje pomoću kojih su desničarski pokreti pokušavali da promene društvo. Na te stare hrišćanske mitske predstave o Jevrejima kao Sotoninim slugama, a zamenivši iz ranijih vekova poznate stereotipe o Jevrejinu bezdušnom zelenašu, nadovezale su se optužbe o zaveri Jevreja u svetu finansijskog kapi tala. Osim toga, antijevrejskim argumentima služile su se neke desničarske partije i konzervativci u napadima na liberale i socijaliste koji su prikazivani kao sluge jevrejske politike. Rimokatolički i protestantski pokreti pozivali su se na legende o Jevrejima kao demonima da bi vodili efikasniju borbu protiv ateizma za koji su osećali da im preti od strane komunista. Očito, ekstremnim desničarima je bilo neophodno da mobilišu mase i u tu svrhu su im služili politički mitovi među kojima i mit o neprijatelju. Tako su Jevreji, u prvim decenijama XX veka, dobili mesto nacionalnog i državnog neprijatelja, a optužbe na njihov račun da vrše ritualna ubistva hrišćanske dece i da za vreme Pashe piju njihovu krv raširile su se Istočnom Evropom postajući oružje rasnog misticizma zloupotrebljenog u političkoj borbi.

Slično ostalim evropskim zemljama, i u Srbiji su netrpeljivost i mržnja prema Jevrejima bili prisutni, mada u znatno manjoj meri nego u Centralnoj Evropi i na evropskom istoku. Antijevrejske predrasude u srpskom društvu pre Drugog svetskog rata uglavnom su se svodile na optužbe o svetskoj finansijskoj i političkoj moći i na verske predrasude koje su vodile optuživanju Jevreja za ritualna ubistva hrišćana. U Srbiji devetnaestog veka negativan odnos jednog dela srpskih trgovaca i zanatlija prema Jevrejima osećao se zbog konkurencije na tržištu, a bio je najjači u vreme vladavine Ustavobranitelja i kneza Aleksandra Karađorđevića kada je Jevrejima 1844. ograničeno poslovanje i posedovanje nekretnina van Beograda. Povratkom Miloša Obrenovića na vlast 1859. dekretom su ukinuti protivjevrejski zakoni. Negativan odnos prema njima osećao se ponovo za vladavine Mihaila Obrenovića. Mada je Srbija Ustavom iz 1869. svim srpskim građanima garanto vala slobodu i pravo na imovinu, te su svi postali jednaki pred zakonom, a puna građanska ravnopravnost srpskih Jevreja garantovana Ustavom iz 1888. godine, i dalje je mestimično u narodu bilo prisutno verovanje da Jevreji piju krv hrišćanske dece. Jedan nemio slučaj desio se još u septembru 1841, u Beogradu, kada je mladi srpski sluga umro u kući svoga gazde Jevrejina. Zlonamerni susedi proneli su glas da su Jevreji njegovu krv upotrebili za pričešće. Masa se veoma brzo uskomešala, a pokazalo se da su je podsticali neki sveštenici i đaci svojim tvrdnjama da su Jevreji ubili mladića da bi dobili hrišćansku krv za pričešćivanje. Kada se Ministarstvo unutrašnjih poslova obratilo mitropolitu, rektoru Liceja, direktoru gimnazije i učiteljima, duhovi su se smirili.

U Srbiji je delovao i list Svetovid koji je huškački pisao protiv Jevreja. Kada su početkom 1865. ubijena dvojica jevrejskih trgovaca, Jakov Alkalaj i Solomon Abinun, jevrejski prvaci su smatrali da je to bilo posledica antisemitskih napisa u pomenu tom listu.Narodna verovanja o ritualnom ubistvima hrišćanske dece bila su prisutna i u Knjaževcu u drugoj polovini XIX veka. Tihomir Đorđević je tvrdio da je u detinjstvu slušao priče o tome da Jevreji ubijaju hrišćansku decu u buretu sa šiljcima da bi njihovu krv koristili u pričešću. Nažalost, i pored nastojanja vrha Pravoslavne crkve i vlasti da suzbiju ovu praznovericu ona se održala i u prvoj polovini XX veka.

Na prostoru Kraljevine SHS (Jugoslavija) ovakva verovanja su imala za posledicu povremene ulične proteste i potencijalna nasilja. U Bitolju, pred jevrejski praznik Purim, lokalni garnizon je 1922. sprečio deo srpskog i bugarskog stanovništva da linčuje Jevreje koje su neopravdano optužili da su oteli i zaklali hrišćansko dete da bi napravili svoj praznični hleb. Sličan događaj ponovio se 1926. godine. Između dva rata u Pirotu su kolale glasine da Jevreji za praznik u svoj hleb obavezno dodaju krv hrišćanske dece. Okrivljavanje Jevreja za ritualno ubistvo desilo se i u Vojvodini, među Mađarima u Bačkom Petrovom Selu. Naime, krajem avgusta 1928, posle nestanka mađarske devojke, seljaci su optužili Jevreje da su je ubili da bi njenu krv iskoristili za gradnju sinagoge u Senti.

Antisemitizam je postojao i u nekim desničarskim listovima poput Političkog glasnika, ali i u manjim regionalnim listovima u Vojvodini. Glasilo novoosnovane Bunjevačko-šokačke stranke Neven u Subotici imalo je ne samo integralno jugoslovensku i izrazito klerikalnu, nego i antiliberalnu i antisemitsku orijentaciju. Jedan od izvora njihovog antisemitizma sigurno je bio identifikovanje bačkih Jevreja sa mađarskom narodnom i državnom misli kao i intenzivna mađarizacija kojoj su nemađarski narodi bili izloženi do 1918. godine. u Hrvatskoj, u kojoj su Srbi činili značajnu manjinu, u poslednjim decenijama XIX i na početku XX veka, brojnost antijevrejskih napisa i nasilja porasla je do te mere da je moglo da se govori o antisemitskoj kampanji. Naime, Hrvatska je u to vreme bila u teškoj ekonomskoj situaciji, a jevrejski kapital je dominirao u odnosu na hrvatski. Doduše, dominirao je i srpski kapital, što je, ruku na srce, i imalo za posledicu veću mržnju prema Srbima nego prema Jevrejima. Međutim, mlada hrvatska buržoazija je upravo u jevrejskom kapitalu videla veliku smetnju svom razvoju pa je često koristila priliku da napada kako Srbe tako i Jevreje. Antisemitizam je u Hrvatskoj bio uočljiv i na političkoj sceni. Njega su ispoljavali i srpski i hrvatski političari, poput Grge Tuškana iz Stranke prava i Stjepana Radića koji je sa svojim bratom Antunom osnovao Hrvatsku pučku seljačku stranku 1904. godine.

Po svom političkom radu daleko značajniji političar od Tuškana, Radić je ovakav odnos prema Jevrejima razvio u prvoj deceniji XX veka pod uticajem boravka i školovanja u Pragu. Tamo je ideje preuzeo od če ških kolega koje su imale negativan odnos prema Jevrejima austrij skog dela Monarhije, jer je većina tih Jevreja prihvatila nemačku kulturu i bila lojalno stanovništvo. Najteži napad na Jevreje Radić je izveo u Hrvatskom kolu 1906. godine priznavši da je tekst napisao pod uticajem dela Ota Veiningera O spolu i značaju. Ovaj Radićev tekst preštampan je 1937. u Zagrebu kada je ponovo počelo da se širi masovno antijevrejsko raspoloženje pod uticajem približavanja države Nemačkoj. U tom svom tekstu iz 1906. on je, stva rajući od Jevreja neprijatelja hrvatskog naroda, napisao da je „Žid amoralan, ako i nije antimoralan, da je bez morala, a ko i nije proti njemu. No i ova važna tvrdnja bit će nam jasnija... čim do kraja svr šimo analizu osebujnoga toga negativnoga židovskoga bića... Nema naroda na svietu, kod kojeg bi se tako malo iz ljubavi ženilo, kao kod Židova: To je jedan dokaz više, da absolutni Žid nema duše...“

Antisemitizam su ispoljavali i srpski političari iz Austro-Ugarske među kojima je prevladalo identifikovanje Jevreja sa na cionalizmom vladajućih nacija Monarhije, kao i uverenje da oni drže najveće bečke i budimpeštanske listove. To se videlo i u njihovoj štampi. Antisemitski članci i raspoloženje bili su vidljivi u glasilu Srpske samostalne stranke Srbobranu, ali i u listu srpskih poslovnih ljudi Privredniku i humorističkom listu Vrač pogađač gde je pod uredništvom Sime Lukinog Lazića usvojen rasni princip modernog antisemitizma među Srbima. Identifikacija Jevreja sa nacionalizmom vladajućeg mađarskog naroda dovela je do antisemitizma među Srbima i na prostoru Vojvodine. Miletićev list Zastava suprotstavljao se mađarskom nacionalizmu a tražeći uzroke slabljenju srpskog naroda pronašao ih je delom u sve većem uticaju stranaca i Jevreja. Ni Jaša Tomić, srpski radikal iz Vojvodine, nije bio imun na antisemitizam. On je 1882. držao u Beču predavanja o „starodrevnom, sredovečnom, i današnjem protivjevrejstvu“. Svoje stavove o kobnoj ulozi Jevreja tokom istorije izložio je u člancima u Srpskom kolu gde ih je optuživao da su najveći neprijatelji slovenstva.

A kada je 1918, nakon Prvog svetskog rata, stvoreno Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca, generalno gledajući, u prvoj deceniji postajanja te države, položaj Jevreja bio je bolji. Prema popisima stanovništva, u novoj državi je živelo oko šezdeset pet hiljada Jevreja. Odnosno, prema kasnijem popisu iz 1938, bilo ih je 68.405, da bi ih 1940. bilo 71.000 od kojih ukupno 5.000 stranih državljana jevrejske nacionalnosti. Ukupno, oni su činili 0,5% celokupnog stanovništva Jugoslavije. Oko dve trećine bili su Aškenazi, a jednu trećinu su činili Sefardi. Vidovdanskim ustavom Jevrejima je garantovana ravnopravnost, a zakonom im je bio uređen status verske zajednice. U praksi, bio im je priznat i status narodne ma njine. Iako je bio prisutan i proces asimilacije, pretežan deo Jevreja bio je nacionalno i laički orijentisan.

Međutim, mada su predstavljali neznatnu manjinu, o njima su se pleli politički mitovi. Ipak, treba priznati, jevrejsko pitanje nije bilo ključno u toj državi. Prema stanovištu oficijelne politike, glavni unutrašnji politički problem Kraljevine Jugoslavije bio je rešenje „hrvatskog nacionalnog pitanja“. U okvirima legalnog političkog života, osnovna tenzija kretala se na nivou dilema unitarizam ili federalizam, autokratija ili parlamentarna demokratija . Na takvom političkom bojnom polju, gde su se žestoko sudarali najčešće hrvatski, srpski i jugoslovenski nacionalisti, šovinistički nacionalizam imao je široko polje dejstva. S obzirom na to da je glavni pravac dejstva bio upravljen na tenzije između hrvatskog i srpskog nacionalizma, politički antisemitizam nije bio dominantan deo ideologije nijedne od građanskih političkih stranaka.

Pa ipak, to nije sprečilo da se mitski konstrukti o Jevreju neprijatelju i dalje pletu. Osim toga, početkom tridesetih godina i učvršćivanjem Hitlera na vlasti, i antisemitizam je počeo češće da se ispoljava u Jugoslaviji. Jugoslovenska ekstremna desnica, kao i jugoslovenski fašisti, nalazili su inspiraciju u nacističkom antisemitizmu. Osim do tada uobičajenih optužbi na račun tog naroda, a koje su se kretale najčešće u rasponu od hrišćanskog antisemitizma do ekonomskog antisemitizma, počele su da se nižu sve češće optužbe za „judeokomunizam“ i „judeomasonsku zaveru protiv čitavog čovečanstva“. Odnosno, Jevreji su se direktno dovodili u vezu kako sa organizacijom komunističkih pokreta u svetu a najviše sa uspostavljanjem Sovjetskog Saveza, tako i sa masonerijom. Prema mitskom konstruktu o Jevrejinu neprijatelju, oni su bili glavni inspiratori i zaverenici kako među komunistima tako i među masonima i putem tih organizacija, zajedno sa Jevrejima iz liberalnih i levičarskih stranaka na Zapadu, a uz pomoć jevrejskog kapitala, pleli su mrežu svetske zavere koja je imala za cilj da Jevreji zavladaju svetom.                                  

Premda ovakvi konstrukti nisu imali nikakvog realnog osnova, od polovine tridesetih godina XX veka oni koji su mrzeli Jevreje dobijali su sve više prostora u javnosti. A jugoslovenske vlade, pod uticajem nacističke Nemačke i fašističke Italije, počevši od Stojadinovićeve (1935–1939) a potom i Cvetković–Mačekove (1939–1940) nisu se preterano brinule za svoje stanovnike jevrejske nacionalnosti. Položaj Jevreja bio je ozbiljno pogoršan kada je Cvetkovićeva vlada donosila antijevrejske uredbe. Osim toga, raširili su se i antijevrejski ispadi u masama. Jevreji su isticani kao vođe svetske masonske zavere a optužbe su se najčešće od nosile na to da je „masonerija samo sluškinja i moćni izvršilac svestrane jevrejsko-kapitalističke dominacije“. U tom smislu Jevreji masoni su identifikovani kao „glavni agenti... stranog, većinom jevrejskog kapitala“ te se dalje preporučivalo „... sve dok se srpski narod ne bude oslobodio internacionalnog masonskog bratskog lanca sa jevrejštinom kao glavnim beočugom...“ za srpski narod neće biti ni mira ni sreće, a da bi se prosperitet postigao „treba odbaciti svaku sentimentalnost, svaki obzir, svako milosrđe...“ prema Jevrejima. Ovakve pretnje podgrevali su Protokoli sionskih mudraca kao i raširena knjižica o Židovskoj masoneriji. Bilo je i onih koji su govorili da nije reč o gonjenju Jevreja već o spašavanju od judeomasonerije. Ovakva opravdanja bila su prisutna i u vreme kada su jevrejske izbeglice iz nacističke Nemačke u većem broju počele da dolaze na granice Jugoslavije . Tada je antisemitizam dodatno dobio krila.                 

Razlog za dolazak većeg broja izbeglica treba tražiti prvenstveno u tome što je nacistički pritisak na tu manjinsku zajedni cu dovodio do masovnog iseljavanja, odnosno proterivanja, što je i bio jedan od ciljeva zvanične nacističke politike. Za proterane nemačke Jevreje problem nije bio samo to što su ostajali bez imovine u Nemačkoj i našli se u nekoj nepoznatoj zemlji, već su nailazili na teškoće i u mnogim zemljama koje nisu bile gostoljubive prema prognanim Jevrejima. Situacija se dodatno pogoršala kada je nacistička Nemačka počela da se širi pa su u Jugoslaviju poče li da dolaze i izbegli Jevreji iz Češke, Austrije i Poljske. Od samog početka izbegličke krize, vlada Milana Stojadinovića nije bila prijateljska prema njima. Stojadinović je po pitanju nastanjivanja jevrejskih izbeglica zauzeo negativan stav. Zbog toga je preporučivao Poslanstvu da ne izdaje vize jevrejskim emigrantima iz Nemačke za dolazak u Jugoslaviju. Antisemitski ispadi su se ra širili po čitavoj Jugoslaviji. U takvoj situaciji izbegli Jevreji nisu se mogli osećati sigurno. Ipak, i takav pogoršan i diskriminatoran odnos prema njima bio je mnogo bolji od onoga kroz šta su prošli u matičnim državama pa su neki od izbeglica odlučili da ostanu u Kraljevini.

Nažalost, snaženjem nemačkog nacionalsocijalizma, talas fašističkih, a s njima i rasističkih i antisemitskih ideja, koje su mu bile teorijska osnova, počeo je sve primetnije da se uvlači u Srbiju. Među prvima su ih prihvatali ekstremnonacionalistički i antidemokratski orijentisani intelektualci. Oni su se okuplja li oko lista Ideje, u čijim člancima se podržavao fašizam, pozdravljali se Hitlerovi ekonomski uspesi i podgrevalo militarističko raspoloženje među Jugoslovenima. Otvorene simpatije prema nacizmu i fašizmu, a u isto vreme i antisemitizam, pokazivale su minorne profašističke i ekstremno desničarske političke stranke, pokreti i organizacije. Na prostoru Kraljevine Jugo slavije ekstremni nacionalisti su se delili po etničkoj osnovi zastupajući ideje ili sirovih etničkih nacionalizama ili inte gralnog jugoslovenstva. U tom smislu delovale su javne i tajne organizacije u zavisnosti od toga da li je njihov rad bio dozvoljen. Tako, na primer, dok su od države zabranjene fašistički orijentisane ustaše i pripadnici VMRO-a razvili terorističku delatnost u cilju razbijanja Jugoslavije i stvaranja sopstvenih nacionalnih država, rad drugih ekstremnih nacionalističkih organizacija bio je dozvoljen, poput, recimo, Srpske nacionalističke omladine i Hrvatske nacionalističke omladine.

Postojale su i organizacije čiji su članovi bili pobornici konzervativnog jugoslovenstva srpske usmerenosti, kao Narodna odbrana, ali i rad organizacija fašističkog jugoslovenstva, kao Orjuna (organizacija jugosloven skih nacionalista), Jugoslovenska akcija i „Zbor“. O političkoj orijentaciji Jugoslovenske akcije izveštavao je još 1934. nemački diplomata Fon Heren tvrdeći da ta organizacija ima dodirnih tačaka sa nacionalsocijalizmom, da je za političko i ekonomsko približavanje Jugoslavije i Nemačke, kao i da imaju slična obeležja (pozdravljaju dizanjem desne ruke, imaju „kukasti krst“, a uporišta su im u Dalmaciji i Hrvatskoj, kao i u drugim „nestaro“ srpskim područjima, dok su u Srbiji prisutni samo u Beogradu.)

(Nastaviće se)

Oceni 5