“Luksuzne lutke” i lokalni mangupi: Rodna paradigma
Start

Photo: Kupindo

Fotografije obnaženih žena u vreme socijalizma

Istraživanje je podstaknuto izvesnom nelagodom i nekom vrstom ponižavajuće inicijacije koju sam doživljavala svaki put kada bih otvorila Start, jedan od najpopularnijih i najkvalitetnijih časopisa socijalističke Jugoslavije, kako bih pročitala neki od kvalitetnih, analitičkih i kritičkih tekstova koji Startu sigurno nisu nedostajali. Iako sam bila u tinejdžerskim godinama kada je Start prestao da izlazi, ipak sam uspela da budem svedok jednog malog dela istorije ovog časopisa pa tako i da u sećanju zabeležim opisano osećanje. Naime, da bih došla do članka u kome se, na primer, lucidno i pronicljivo govori o najaktuelnijm političkim temama, najnovijim izdanjima na području rock'n'rolla ili čak feminističkih inicijativa, morala sam da se probijem kroz šumu obnaženih ženskih dojki, stražnjica, butina i genitalija.

Strategija koja mi je pomagala u snalaženju kroz pomenutu šumu bila je (ako izuzmemo onu dobro poznatu svakoj ženi, a to je: »to nisam ja i to nema veze sa mnom«) da je to nešto što tako mora biti, odnosno ako se izrazimo rečima druga Tita, da je to »objektivna slabost«. A da li je baš to tako, pitam se u ovom istraživanju? Aktuelna dešavanja mi jasno stavljaju do znanja da je Titova tvrdnja o »objektivnoj slabosti« žilavija i izdržljivija nego što bi se na prvi pogled pomislilo. Naime, posle objavljivanja nage ženske zadnjice u spotu Hrvatske turističke zajednice i reakcije premijerke Jadranke Kosor, koja je to označila seksizmom, u hrvatskoj javnosti se vode žučne polemike oko golog ženskog tela u javnosti. Titovu tvrdnju ponavljaju mnogi pa čak i oni koji nikako ne bi želeli da se dovedu u vezu sa socijalističkim nasleđem. Međutim, to nije ništa novo. Slična debata vođena je i u slovenačkoj javnosti skoro deceniju ranije, tačnije 1994. godine kada su aktivistkinje za rodnu jednakost kritikovale reklamu na kojoj pet ženskih stražnjica reklamira kremu za sunčanje poznate farmaceutske kompanije.

U reakcijama onih koji pokušavaju da opravdaju obnaženo žensko telo u svrhu reklame, pronalazimo nekoliko opštih mesta koja se stalno iznova pojavljuju kada je reč o ženskoj golotinji u medijima: 1) golo žensko telo prodaje; 2) ženska zadnjica je lep prizor; 3) to je nevažno jer postoji puno prečih i većih problema; 4) za razliku od lepih zadnjica, žene koje se bune su ružne i stare pa zato i ljubomorne na lepotu zadnjica. U svakom slučaju, zadnjica u hrvatskom turističkom spotu i zadnjice u slovenačkoj reklami za sunčanje osim opštih mesta u javnom diskursu imaju još nešto zajedničko, a to su zajednički prethodnici iz socijalističke Jugoslavije. Prikazi obnaženog ženskog tela, kako je naglašavano npr. u pomenutoj raspravi u Sloveniji, trebalo je po mišljenju mnogih da označe konačnu emancipaciju i raskid sa socijalističkom »zaostalošću« i invenciju nove post-socijalističke žene, a paradoksalno upravo ovi prikazi i rasprave koje su se povodom toga povele, kako u Hrvatskoj, tako i u Sloveniji, nepobitno su dokazivali suprotno – kontinuitet sa socijalističkim medijskim diskursom kada se radi o ženskom telu. U jugoslovenskoj štampi su kao opravdanje za objavljivanje ženske golotinje navodili između ostalog i profitabilnost i lepotu prizora, a neophodnost golih reklama i »komercijalizma« shvatao je, kako smo već pomenuli, i drug Tito. Štampa je morala da objavljuje i takve prizore, kako bi onda od takvim prizorima zarađenih para, mogla da objavljuje kvalitetna izdanja (vidi R. Senjković, Izgubljeno u prijenosu, 2008.).

Međutim, postojao je još jedan razlog objavljivanja obnaženih žena, a to je »emancipacija«. Zagovornici ženske golotinje u socijalističkoj Jugoslaviji u golom ženskom telu vide: emancipaciju javne reči (raskid sa licemerstvom i malograđanstvom), seksualnu emancipaciju uopšte (raskid sa javnim puritanstvom i tradicionalnom aseksualnošću) i čak i žensku emancipaciju (raskid sa tradicionalnim »okovima« koji su sakrivali žensko telo). Iste emancipatorske razloge za žensku golotinju nalazimo i dvadeset godina kasnije u Sloveniji, a jedina razlika je u ideologiji protiv koje se »bori« golo žensko telo: 70-ih godina se ono po mišljenju zagovornika ženske golotinje obračunavalo sa tradicijom, crkvom, građanskim patrijarhatom, dok se 90-ih bori sa socijalističkim tabuom golotinje. Na osnovu analize časopisa Start od 1969. do 1981. godine istražujemo fenomen objavljivanja fotografija obnaženih žena u medijima tokom socijalizma i njihovu vezu kako sa konzumerizmom, tako i sa političkom i društvenom emancipacijom. Naime, zanima nas kako je popularna kultura zajedno sa elementima ideološke i tržišne liberalizacije doprinela bakclashu i anti-feminističkim, kao i mizoginim diskursima u socijalističkim medijima? Koje su strategije maskulinizacije novoosvojenih prostora slobode u socijalizmu? Kako se muška reč preklapa sa ženskim telom, odnosno kako se u medijski prostor uvodi fenomen »lutke sa naslovne strane« uporedo sa emancipatorskim praksama?

GOLOTINJA, EROTIKA I PORNOGRAFIJA – ISTO TO, SAMO MALO DRUKČIJE

Prikazi ženskog golog tela često se karakterišu kao umetnost ili blaga erotika koja je u suprotnosti sa pornografijom. Međutim, kako ističe Renata Šribar, osobina pornografske reprezentacije nije seksualna eksplicitnost prikaza, već »pornografska rodna i seksualna paradigma« koja je ista bez obzira na stepen izloženosti nagog ženskog tela. Zanimljivo je da zagovornici stražnjice u hrvatskom turističkom spotu ističu da slika stražnjice nije vulgarna jer je »obučena« u pravi bikini, a ne u tange. Dakle, seksizam se povezuje sa količinom obnaženog tela izloženog pogledu, a zapravo je seksizam u samoj strukturi reprezentacije: fragmentirano telo (bez glave) i svedeno na stražnjicu kao seksualni objekat i robu.

Često se govor o pornografiji svodi, s jedne strane na insistiranje na slobodi govora, a sa druge strane na diskurs o javnom moralu. Međutim, feministička kritika ukida polarizaciju govora o pornografiji tako što uvodi ženska građanska prava kao osnovni parametar i perspektivu gledanja na ovaj fenomen. Pornografija, pa samim tim i gola pornografizirana ženska tela, u ovom feminističkom ključu definiše se sa stanovišta seksualizovanja rodne nejednakosti i erotizacije odnosa moći (Šribar, O pornogra­ ji: Porno konstrukcija in feministična rekonstrukcija seksualnosti, 2006.).

ŽENSKA GOLOTINJA I SOCIJALISTIČKI MEDIJI – PRIMER STARTA

I površni pogled na štampu socijalističke Jugoslavije može nas uveriti u to da su od kraja 50-ih godina obnažena ženska tela bila prisutna, ne samo u specijalizovanim erotskim/ pornografskim čaopisima, već i u štampanim medijima različitih žanrova i uredničkih politika, od dnevnih novina, preko zabavnih »roto« izdanja, do časopisa za celu porodicu. Očigledno je da je socijalistička vlast to tolerisala. O erotici u medijima različiti pripadnici socijalističkog kulturnog establišmenta imali su različito mišljenje. Dok su neki smatrali da golotinja vređa javni moral, drugi su u njoj videli raskid sa malograđanskom tradicijom i licemerjem pa čak i doprinos jednakosti među polovima. Nasuprot tome, neki analitičari su tvrdili da vlasti nisu bile restriktivne prema pornografiji jer se ona uklapala u politiku »hleba i igara«. U svakom slučaju, fotografije golotinje prodavale su novine. Na desetom kongresu Saveza komunista Jugoslavije 1974. godine kao jedan od glavnih zadataka u sferi kulture navedeno je: »odlučno suzbijanje tendencije komercijalizacije i narušavanja socijalističkog sistema vrednosti u kulturnim organizacijama, u štampi, na radiju, televiziji, u filmu, izdavačkoj delatnosti i zabavnom životu« (Popović, Gavarić i Latković, 1975., citirano u Senjković 2008.).

Uveden je zakon o oporezivanju knjiga, novina i drugih publikacija, a što je imalo za cilj da posebno oporezuje »šund« u jugoslovenskim medijima. Sa jedne strane, fotografija nagih žena bilo je manje u medijima, a sa druge strane došlo je do velikog broja površnih promena »bukvalne supstitucije, promjene naziva lista, nebitne preinake u rasporedu rubrika, unošenje sadržaja koji trebaju poslužiti kao alibi, itd.« (Petak, 1975., citirano u Senjković, 2008.). Prilikom obeležavanja desetogodišnjice izdavanja lista Start, tadašnje uredništvo u januaru 1979. godine objavljuje članak u kome objašnjava suštinu uredničke politike i otkriva tajnu komercijalnog uspeha lista. Urednik kaže da je jedina svrha novoosnovanog magazina na početku bila da donosi Vjesnikovoj kući dohodak. A za tadašnje pojmove, kako se kaže, Start se odvažio »na neverovatno hrabar korak: u petom broju Starta, na srednjim kolor-stranicama, prvi put u istoriji jugoslavenskog žurnalizma pojavila se, sada već glasovita, Startova duplerica! Po uzoru na listove koji su u to doba postizali izvanredne uspjehe na svjetskom tržištu i Start je tako počeo objavljivati obnažene foto-modele. Rezultati su se pokazali vrlo brzo: u cigla četiri broja naklada se udvostručila i deveti broj bio je tiskan za tadašnje prlike, u fantastičnoj tiraži od 160 000 primjeraka!« (Start, 1979., br. 263).

Iako je na početku zamišljeno da slike golog ženskog tela budu isključivo komercijalni potez, vrlo brzo su u uredništvu shvatili da su »Startove duplerice pridonijele da se, malo-pomalo, izmijeni naš tradicionalni odnos prema tjelesnosti uopće. U svakom slučaju, danas malo tko u njima vidi bilo što izazovno, a kamoli lascivno: one isto toliko prirodno pripadaju Startu kao što grožđe pripada lozi« (Start, 1979., br. 263). Urednici Starta nisu krili da su se u kreiranju časopisa ugledali na zapadne modele, naročito časopis Playboy. Fotografije koje su se tamo pojavljivale bile su po njihovom mišljenju blaga erotika, koja doprinosi emancipaciji seksualnih i rodnih diskursa i praksi. Zato su u poređenju sa »pravom pornografijom« »razgolićene ljepotice na stranicama Playboya, Penthousea, Playmena, Luija ili našega Starta, prave opatice« (Start, 1976., br. 183). Međutim, ova medijska forma Playboya je prilikom prenošenja iz zapadnog kapitalističkog okruženja u socijalističku medijsku sredinu doživela značajne promene. Za razliku od časopisa za muškarce, kakav je Playboy, Start je postao časopis, po rečima urednika, za urbane i obrazovane čitaoce i čitateljke. Početkom sedamdesetih godina, Start doživljava svoj preobražaj, jer je uredništvo želelo da se “...magazin koji je dotad bio namijenjen uglavnom muškarcima niže obrazovne strukture, pretvori u magazin koji bi se obraćao pretežno gradskim, obrazovnim čitateljima obaju spolova” (Start, 1979., br. 263).

Dokaza da se Start zaista i obraćao čitateljkama, a ne samo čitaocima, ima puno. U Startu se pojavljuju feministički tekstovi i otvaraju za to vreme izuzetno provokativne i progresivne diskusije, kao što su izveštaji sa prve feminističke konferencije u Beogradu, intervjui sa feminističkim autorkama itd. Osim toga, Start otvara i ženske probleme i teme. Tako se, na primer, prvi put u Startu govori o epiduralnoj anesteziji, nasilju u porodici, silovanju u braku, seksualnosti i homoseksualnosti, a zatim tu su i reklame sa proizvodima koji se obraćaju ženama: kozmetika, ženska moda i konfenkcija, kuhinjski aparati itd. Međutim, redovno objavljivanje fotografija nagih žena na naslovnim stranicama i duplericama ostaje neproblematizovano od strane kreatora Starta. Naprotiv, ugledni novinari u Startu pokušavaju da dokažu da prikazivanje pornografskih reprezentacija žena ima subverzivni i emancipatorski karakter. Tako se u nekim od mnogih pohvala ženskom oslobađanju od odeće kaže: “Tek je golotinja, razglašena u demokratskim dimenzijama, srušila predrasude tradicionalne kulture prema ženama”. Golotinja je “pljuska patrijarhalnom šonji”, a mini suknja je subverzivna jer je “bljesak ženskih bedara, s jedva pokrivenom stražnjicom bio je ravan nuklearnom napadu na patrijarhat” (Tenžera, Start, 1979., br, 269).

Posledično, obnaženost ženskog tela je »usmjerena prema humanizaciji svakodnevnog života”, a “obnaživši tijelo, koje je dotad bilo gotovo isključivom muškarčevom opsesijom, ona je kandidirala za cjelovitost svoje ličnosti” (Ibid.). Međutim, u Startu se javljaju i ženski glasovi novinarki i čitateljki, koje dižu glas protiv ženske golotinje, odnosno upozoravaju na različito tretiranje ženskog i muškog golog tela u medijima. Tako jedna od čitateljki kaže: »Iz vaših članaka o seksu i golotinji naše čitateljstvo dobiva pogrešan dojam da se samo žene svlače i pokazuju, pa se u tom smislu kod nas tako i komentira« (Start, 1980., br. 309). Čitateljka predlaže da prenose i slike iz Playgirla, a ne samo Playboya i kaže da i mlade žene vole da gledaju nage muškarce jer se još od pre dvadeset godina »žena počela ponašati slobodno u seksu« (Ibid.). Povodom zabrane fotografije golog golmana poznatog fudbalskog kluba u Poletu, glasilu Saveza socijalističke omladine Hrvatske, u Startu reaguju novinarke lista Slavenka Drakulić i Vesna Kesić. »Kako to da fotografije golog muškarca ugrožavaju javni moral, a fotografije gole žene ne ugrožavaju?« pita se Slavenka Drakulić povodom Poletovog slučaja. »Jer, po toj logici, trebalo bi zabraniti raspačavanje svih revija i listova u kojima se pojavi golo žensko tijelo. Međutim, golotinja nije golotinja, ako je ženska. Ona je estetski ukras« (Start, 1980., br. 293).

»Goli muškarac ipak još nije postao masovna pojava u domaćoj mas-medijskoj kulturi kao što je to gola žena«, piše Vesna Kesić (Start, 1981., br. 319). Ona ukazuje na umetničku tradiciju: »...ali muško tijelo nikad u povijesti umjetnosti zapadne civilizacije (…) nije bilo erotski objekat umjetnosti« i podseća da se »erotska imaginerija stvara, u pravilu, iz potreba i želja muškaraca« (Ibid). Kao ilustracija za tekst Vesne Kesić u Startu se pojavljuje fotografija Linde Nochlin iz 1972. godine koja nosi naziv »Kupite nekoliko banana«. Radi se o parafraziranju slike »Kupite jabuke« iz jednog francuskog magazina s kraja 19. veka gde se delovi ženskog tela povezuju sa određenim predmetima-simbolima. »No, namjera tog rada nije da bude 'ženska erotska umjetnost', nego da pokaže apsurdnost prenošenja stereotipa iz jedne oblasti u drugu«, kaže Vesna Kesić (Ibid.) Odnosno, drugim rečima, tek kada muškarac zauzme pornografiziranu poziciju koja je inače namenjena ženi, postaje očigledna aspurdnost, dehumanizacija i objektivizacija tela koju pornografski diskurs promoviše. Slika golih muškaraca u Startu uglavnom nema, a ako se ponegde i pojave, muško telo je predstavljeno tako što je tabuiziran polni organ (obično prekriven balončićem ili zvezdicom).

UMESTO ZAKLJUČKA

Seksizam i anti-feminizam može se pratiti i u drugim socijalističkim medijima koji su važili za kritičke i emancipatorske, kao što je na primer bio slučaj sa Poletom, glasilom Saveza socijalističke omladine Hrvatske. Slavenka Drakulić u odgovoru na »mizoginiju, uvrede, najvulgarnije viceve« koji se objavljuju u Poletu, kaže: ''Nije li u najmanju ruku čudno, s obzirom na progresivnu i lijevu prošlost toga lista, …na situaciju da glasilo mladih i k tome akademskih građana… dopušta sebi ovakav pristup…'' (Drakulić, Dečki se zatrčavaju u Žena i društvo, 1987.). Ona dalje zaključuje da ''nije to čak ni klasična malograđansko-plejbojevska varijanta dvoličnosti (spoj dobrih tekstova plus sise kao ornamentika), nego otvoreni, čisti seksizam, diskriminacija po spolu''. Pornografizirano predstavljanje žene u listu sa kritičkim i emancipatorskim sadržajem može se objašnjavati i »problematičnim, ambivalentnim odnosom« na području ljudskih prava »ženskih zagovornica« i »muške leve alternative« sredinom 80-ih godina prošlog veka, kako objašnjava Renata Šribar u već pomenutoj knjizi (2006.). Jedan od mogućih odgovora na pitanje: zašto se objavljuju fotogrfi je nagih žena u kvalitetnim časopisima, koji promovišu društveni napredak, intelektualnu i političku kritiku, mogao bi se ticati rodnog reda. Fotografije golih žena mogu se tumačiti kao sredstvo utvrđivanja muškosti i heteroseksualne norme.

»For men, gazing at images of nude females helps to remind them of their masculinity«, zaključuje Beth Eck u svom istraživanju rodno obeleženog gledanja muškog i ženskog golog tela (Eck, Men are Much Harder: Gendered Viewing of Nude Images; Gender & Society, 17 (5), 2003.). Zato se čini da emancipatorske politike, makar sudeći po našim primerima iz medija, ne dovode u pitanje heteroseksualnost kao društvenu normu i seksualnu/ rodnu dominaciju. Otuda neophodnost da uz članke sa emancipatorskim potencijalom za tadašnje vreme socijalističke Jugoslavije i kasnije u post-socijalizmu, stoji fotografija gole žene. Tako kritički i kvalitetni mediji ostaju u granicama zadatim patrijarhalnim zakonima i ne samo da ne doprinose pluralizaciji seksualnih identiteta i rodnih diskursa, već naprotiv legitimizuju odsustvo ženskog pogleda. Novoosvojeni prostori kritičke misli tako postaju prostori vizuelno obeleženi seksualizacijom i objektifikacijom ženskog tela, a samim tim i isključivanjem ili marginalizovanjem njenog glasa.

Uporedo sa širenjem slobode, sužavao se prostor za žene – žena je svedena na jednodimenzionalnu »luksuznu lutku«, ukras, zabavu za muškarce. Svođenje žene na seksualizirano telo pratila je i sve manja uloga žene u socijalističkoj stvarnosti, a to je dostiglo svoj vrhunac u post-socijalističkoj medijskoj porno-eksploziji. U svakom slučaju ono što nije problematizovano u doba socijalizma, a ni kasnije, jeste da golo žensko telo prodaje. Bilo da su to novine, kreme za sunčanje ili turističke destinacije. Pitanje za neku drugu diskusiju jeste: ko će to kupiti?

*Tekst objavljen u časopisu Zarez broj 285, prenosimo uz dozvolu autorke

Oceni 5