Kam gu, bre, kultura?
Aaab2

Photo: thequeerfrontier

Golemo nebo leskovačko

Zlatno doba

Ako bismo pitali Leskovčane o kulturnom životu grada, odgovorili bi nam da kulture nema, a života još manje: ima životića koji se podnose u iščekivanju boljeg, nalik onom iz zlatnog doba između dva rata, mitskog prostora i vremena koji se ne problematizuju već idealizuju do granice nepodnošljivog. Zaronjeni u priču o srpskom Mančesteru, dobu privrednog, ekonomskog i kulturnog procvata Leskovca, građani tromo istrajavaju u sadašnjosti lišeni ma kakvog doživljaja budućnosti i zaboravljajući da je neimare zlatnog doba krasio pokret kao osnovni element kulture življenja. Jedan od poznatijih pesnika Leskovca Rade Jović najvernije je progovorio o minulom dobu: „Naša čaršija na malečku stoličku sedi, al’ u golemo nebo gleda” – upravo to golemo nebo simbol je stremljenja ka (ne)mogućem, ka snu koji treba dosanjati. Iz perspektive palanke, nebogledača je malo ili su nevidljivi; palanka ih ne prepoznaje, nipodaštava ih i ne prihvata, jer stvaraju nepoznate, nesigurne, možda i svetove opasne za njen komoditet. Međutim, posvećenika poput Ikara koji uzleću uprkos Deadalovom negodovanju bilo je i biće.

Nosioci životvorne energije koja se opirala duhu poricanja, u prvoj polovini 20. veka u Leskovcu, bili su umetnici poput Sime Bunića, pisca, glumca i reditelja, prvog dramaturga romana „Zona Zamfirova”; Natalije Arsenović Dragomirović, prve žene komediografa u srpskoj književnosti čija se komedija „Leskovčanin u Parizu” izvodila u Beogradu, Sarajevu, Novom Sadu i Leskovcu; Sretena Dinića, narodnog prosvetitelja i pisca; Žaka Konfina, lekara i dramskog pisca; Dobrivoja Kapisazovića, novinara i pisca – oni su gustim tkanjem, istovremeno sa čuvenim industrijalcima Leskovca, stvarali kulturni prostor neophodan da nekadašnja Šašit-pašina kasaba, sa ćepencima i udžericama, preraste u grad bogatih industrijalaca, prosvećene radničke klase, umetnika i vizionara. Zlatno doba je danas zaboravljeni svet koji živi u sećanjima. Vreva na korzou, gromoglasne najave muzičkih nastupa, karnevala, bioskopskih i pozorišnih predstava; grad pun slavnih – glumačke zvezde, industrijalci, oficiri i uglednici koji gostuju na projekcijama; pune ruke posla za roštiljdžije, bozadžije, semenkare, romske orkestre… kao svet pokretnih slika iz davno zatvorenog bioskopa.

Na mestu ton-kina „Slavuj” danas je prodavnica brašna bez ikakvog obeležja i spomena na Slavuja, sigurno jednog od najagilnijih i najkreativnijih bioskobdžija u ovom delu Evrope, možda i šire. Niko kao Slavuj nije umeo da animira i privuče ljude u bioskop. Prema monografiji „Zlatno doba Leskovca 1918 – 1941” koju su napisali Zvonimir Šimunec, Mira Ninošević i Veroljub Trajković, u njegovoj sali za svakog je bilo mesta, na sredini kafane stajalo je veliko filmsko platno tako da su imućniji gledaoci s plaćenim kartama sedeli ispred platna i pratili film, ali ni sirotinji, bez karata, nije uskraćena mogućnost da vidi film, s tim da su oni sedeli iza platna i pratili izokrenutu projekciju – naopačke, kako je njihov svet oskudice i bio postavljen. Bioskop „Slavuj”, pored bioskopa „Korzo” i „Berdićevog bioskopa”, imao je značajnu prosvetnu i kulturnu ulogu 30-ih i 40-ih godina prošlog veka, a Dušan Stanković Slavuj i njegov sin Dragutin poznatiji kao Dragi Slavuj sigurno bi bili ponosni na činjenicu da bioskop u Leskovcu nije prestao da radi ni kada su se bioskopi širom Srbije zatvarali ili bili prazni.

Bioskop i film

Bioskop Leskovačkog kulturnog centra (LKC), nekada Doma kulture „Žika Ilić Žuti” uspeo je da održi kontinuitet i u najtežim vremenima, a 2008. Kulturni centar pokrenuo je Leskovački internacionalni festival filmske režije (LIFFE), koji je danas nezaobilazna tačka u kulturnom životu grada i jedna od najznačajnijih manifestacija te vrste u Srbiji i regionu. Na festivalu, zasnovanom na afirmaciji dela i stvaralaca sa prostora bivše Jugoslavije, do sada je prikazano više od 200 filmova, pred oko 50.000 gledalaca, uz veliki broj domaćih i evropskih premijera i učešće kultnih autora jugoslovenske kinematografije, velikih rediteljskih i glumačkih imena kao što su Puriša Đorđević, Goran Marković, Slobodan Šijan, Boro Drašković, Lordan Zafranović, Stole Popov, Miloš Radivojević, Goran Paskaljević, Milena Dravić, Ljubiša Samardžić, Mira Banjac, Rade Serbedžija, Nikola Ristanovski, Branislav Lečić, Svetozar Cvetković, Tihomir Stanić, Anita Mančić, Tanja Bošković, Mirjana Karanović, Nataša Ninković, Seka Sablić, Sloboda Mićalović i mnogi drugi.

Smešten u Palati Kaloderma, nekadašnjoj zgradi fabrike kozmetike Jovana Vlajčića i sinova koja je naprednim tehnologijama značajno uticala na razvoj i ugled Leskovca, Kulturni centar nastoji da opravda tu slavnu tradiciju produkcijom kvalitetnih programa za različite uzraste i (su)organizovanjem brojnih festivala i skupova kao što su Međunarodni festival i letnja akademija muzike „Strings”, Balkanska smotra mladih strip autora, Likovna kolonija „Vlasina“, Samit fotografa bivše Jugoslavije, Međunarodni naučni skup „Dijalekat i dijalekatska književnost”, Festival amaterske pozorišne režije i drugi.

Književnici i knjige

Izdavačku delatnost LKC-a u 2020. nije omela ni pandemija korone, te su iz štampe izašle četiri knjige, među kojima i „Putevi srpske nauke o književnosti” Jovana Pejčića, objavljena u saradnji sa Srpskom književnom zadrugom. Jubilej 50 godina izlaženja obeležio je i časopis za književnost, umetnost i kulturu „Naše stvaranje”.  Zadužbina Nikolaj Timčenko osnovana 2005. godine, posle smrti ovog značajnog leskovačkog književnog kritičara, istoričara, esejiste i filozofa, takođe ima zapaženu izdavačku delatnost i, između ostalog, objavila je brojna dela iz njegove zaostavštine. Legat sa više od 15.000 knjiga osnovan je 2012. godine, a od 2008, u saradnji sa LKC-om, Zadužbina organizuje „Dane Nikolaja Timčenka” koji okupljaju leskovačke književne kritičare i pisce (Jovan Pejčić, Dušan Janjić, Biljana Mičić, Vlada Mičić, Dragan Radović, Dejan Đorđević, Jovica Stojanović, Danijela Kostadinović, Tihomir Petrović, Srđan Marković, Danilo Kocić, pokojni Dragan Tasić i Saša Hadži Tančić). U okviru ove manifestacije, koja se održava uprkos svim neprilikama i višegodišnjem izostanku finansijske podrške grada, dodeljuje se nagrada za najbolje delo iz nauke o književnosti (kritika, ogled, istorija književnosti i kulture). Među dobitnicima su ugledni profesori i naučnici Novica Petković, Radovan Popović, Dragan Žunić, Marko Nedić, Leon Kojen i drugi, a mnogima od njih novčani deo nagrade i dalje nije isplaćen.

Dugo je Leskovac važio za grad bez književnika o kojima se priča i van naše avlije, dok se nisu pojavili Saša Stojanović i Stefan Tićmi čije su knjige dobacile do čitalačke publike ne samo širom Srbije, već i regiona i Evrope. Pripovedač, romanopisac i esejista Saša Stojanović objavljuje od 2003. godine. Posle prvog romana „Krivoslednici”, usledili su „Manschester City Blus”, „Var”, koji je preveden na češki, poljski, italijanski, engleski, makedonski, slovenački i španski, kao i „Poslednji dani Boga Saturna”, „Put za Jerihon”, „More kad usnim”; knjige pripovedaka „Tačka topljenja” i „Priče o kraju”, eseji „Svežnjevi i sužnji”. „Srpski Selin” ili „balkanski Fokner”, kako ga naziva književna kritika, član je češkog PEN kluba, urednik časopisa „Thing Tank” i direktor međunarodnog festivala književnosti „Thing Tank Town”. Festival okuplja književnike, prevodioce, istoričare, filozofe, antropologe, umetnike, kulturne radnike i novinare i predstavlja važan prostor za razmenu mišljenja i osvajanje slobode. Do sada je ugostio istaknute ličnosti i autore iz Srbije, balkanskih i evropskih zemalja (Rade Šerbedžija, Igor Mandić, Nerman Sarajlić, Goran Karanović, Radek Macke, Vida Ognjanović, Ivan Čolović, Dubravka Stojanović, Ivan Milenković, Ljubomir Živkov, Teofil Pančić), a ima i bogatu izdavačku delatnost koja broji na desetine izabranih i pažnje vrednih naslova. Festival istrajava u oskudnim vremenima, a i u ovom slučaju finansijska podrška grada sve je manja.

Dečiji hor „Zvezdice” osnovan je 2002. godine, a do sada je nastupao u gotovo svim većim gradovima Srbije, kao i u Makedoniji, Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori, Bugarskoj, Francuskoj, Češkoj, Poljskoj, Mađarskoj, Slovačkoj i Italiji. Osnivač, dirigent i umetnički rukovodilac hora je profesorka muzike Jelena Cvetković Crvenica koja ističe da se u horu „ne neguje samo zvuk, već i osećaj za lepo, dobro i kvalitetno”. Kad u Leskovcu nastupaju „Zvezdice” traži se karta više i sala je dupke puna, a atmosfera inspirativna i podsticajna. Deca osnovnoškolskog uzrasta, koja čine „Zvezdice”, snagom talenta i svežinom mladosti okrepljuju i postavljaju nove standarde u muzici. O njima govore i nagrade i nastupi – prva nagrada na Međunarodnom festivalu horova svih kategorija u Ohridu, laureat državnog horskog takmičenja FEDEHO u Beogradu, dobitnik dve Oktobarske nagrade i Svetosavske povelje grada Leskovca za izuzetan doprinos u oblasti kulture. Budućnost „Zvezdica” su „Tviti Zvezdice” koje su šarmom osvojile mnoge Leskovčane.

Nesvakidašnju pojavu na književnoj sceni Srbije predstavlja knjiga „Ja sam Akiko” mladog autora Stefana Tićmija koja je, na iznenađenje i zadovoljstvo čitalačke publike, za kratko vreme postala bestseler. Inspirativni i intrigantni roman fragmentarne strukture „Ja sam Akiko” nagrađen je plaketom Dečja knjiga godine na Međunarodnom festivalu knjige u Herceg Novom, nagradom Politikinog zabavnika za najbolju knjigu namenjenu mladima u 2018, a našao se i među 200 najboljih knjiga za decu na svetu u izboru „White Raven” Međunarodne omladinske biblioteke (Internationale Jugendbibliothek) u Minhenu. Kratkometražni crtani film o devojčici sa pegicama, rađen po liku iz knjige „Ja sam Akiko”, uveliko se radi, a u toku je i priprema scenarija za dugometražni animirani film koji je podržao Filmski centar Srbije. Pre ove,  Tićmi je objavio knjigu „U’vatile me lutke” koja je prilagođena osobama sa oštećenim sluhom, a u martu ove godine objavio je i „Kaput od mahovine” – zanosnu i omamljivu priču o Najdanu, čoveku kome iz leđa izrasta drvo. Knjiga se u mnogome razlikuje od prethodnih, ali im je zajedničko originalno razmaštavanje priče i igra koja nedostaje svim čitaocima, a ne samo deci i mladima. Tićmi, po obrazovanju profesor fizičkog vaspitanja, sa Lazarom Tomićem osmislio je i društvenu igru „RIZIKvO” sličnu poznatoj igri Riziko. Bavi se i omladinskim radom i u svojoj biografiji posebno ističe saradnju sa gradskim dečjim horom „Zvezdice“.

Muzika i festivali

Leskovac je nekada bio i grad muzike. Tri pevačke družine, najstarija „Branko” osnovana 1887, kao i „Bratstvo” i „Binički” imale su muški, ženski i mešoviti hor. Njihovi članovi poticali su iz svih socijalnih kategorija, a najviše iz redova trgovaca, zanatlija i radnika. Družine su ostvarivale zapažene nastupe širom tadašnje Jugoslavije, kao i Radničko kulturno-umetničko društvo „Abrašević”. Danas muzički život grada uglavnom čine festivali.

Ledamus (Leskovački dani muzike) je festival klasične, džez i duhovne muzike koji se od 2008. organizuje svake godine uoči Svetskog dana muzike. Redovni učesnici su leskovački domaćini i gosti – kamerni orkestar „Amorozo” i vokalna grupa „Libero”, prepoznatljivi širom Srbije, a od poznatijih imena  nastupali su pijanista iz Leskovca Vladimir Milošević, violončelista Dmitrij Prokofjev, violinisti Mari Klodin Papadopulos i Nemanja Radulović i mnogi drugi. I Međunarodni festival i letnja akademija muzike „Strings” vredan je pažnje, a u okviru manifestacije održavaju se brojne majstorske radionice profesora muzike i mentora iz čitavog sveta. Ove godine treba da se održi i jubilarno, deseto izdanje festivala bubnjeva „Drum Dum Fest”, jedinstvenog muzičkog festivala na Balkanu koji je pokrenulo Udruženje „Muzička komunikacija” na čelu sa Sašom Ristićem, koji je i direktor festivala. Na bini „Drum Dum Festa” u protekloj deceniji našla su se velika imena muzičke scene Srbije i Balkana, ali i vrhunski bubnjari iz Amerike i predavači na prestižnom Berkli koledžu poput Džona Hazile (Jon Hazilla) i „našeg” Njujorčanina Marka Đorđevića, jednog od najboljih bubnjara sveta. 

Naša rabota, a pozorište narodno

Pozorišna tradicija u Leskovcu začeta je još 1896. godine, kada je ondašnji profesor Gimnazije Radoje Domanović formirao diletantsku pozorišnu grupu „Jug Bogdan”, koja je iste godine izvela komad „Boj kosovski” Matije Bana. Nažalost, dve godine kasnije, odlaskom Domanovića iz Leskovca pozorišna družina se raspala. Prema pisanju Sretena Dinića, kulturnog radnika i književnika, 23. avgusta 1926. godine u Leskovcu je osnovano profesionalno pozorište pod nazivom Leskovačko gradsko pozorište. Dinić, i sam jedan od osnivača, 1936. godine u intervjuu za „Pravdu” rekao je da je palanka uništila pozorište. Međutim, i bez Dinićevih reči, jasno je da primitivizam, skučenost duha i suštinsko nerazumevanje pozorišne umetnosti ne mogu doneti dobro pozorištu. Stiče se utisak da je iz sličnih razloga i dugogodišnja istorija Narodnog pozorišta u Leskovcu obeležena uzletima i posrnućima koja su i danas vidljiva. Leskovačka publika je nekada mogla da vidi velikane srpske scene Dobricu Milutinovića u Šekspirovom „Mletačkom trgovcu” ili u „Otelu”, Žanku Stokić, Milivoja Živanovića i druge. Mogla je, takođe, da uživa u predstavama brojnih pozorišta sa prostora nekadašnje Jugoslavije, kao i u drami Maksima Gorkog „Na dnu” u izvođenju ruskog Hudožestvenoga teatra. Pozorište je dva puta bilo domaćin Festivala profesionalnih pozorišta Srbije „Joakim Vujić”, 1986. i 2014, a period punog zrenja bile su osamdesete godine kada su rediteljsko kormilo preuzeli mladi i sveži reditelji. Tih godina Branislav Mićunović režira „Hi-fi” Gorana Stefanovskog, po rečima pisca i dugogodišnjeg upravnika pozorišta Dragana Radovića, jednu od najboljih predstava u istoriji pozorišta. Potom dolazi Mićunovićeva režija Pekićevog „Na ludom belom kamenu ili kako upokojiti vampira”, pa „Uloga moje porodice u svetskoj revoluciji” Bore Ćosića, u režiji Vladimira Lazića, a uzlet je krunisan Brešanovim „Nečastivima na filozofskom fakultetu”, u režiji Zlatka Svibena – jedina predstava Narodnog pozorišta Leskovac koja je učestvovala na Sterijinom pozorju u Novom Sadu. I devedesetih godina pozorište je uspevalo da održi izvestan kvalitet, ali nakon 2000, pre svega zbog nejasnog i smutnog kadriranja, baulja i životari u pokušaju da se artikuliše. Poslednje godine mrtvo pozorišno more zatalasalo se saradnjom sa dramaturgom i piscem Željkom Hubačom, inače rođenim Leskovčaninom, a tom bi se dašku vetra, izvesno, obradovao i Domanović.

O žeđi Leskovčana za pozorištem najbolje svedoči činjenica da se, u organizaciji Učiteljskog društva Leskovac, već deset godina organizuje Međunarodna smotra scenskog učiteljskog stvaralaštva koja okuplja mališane nižih razreda osnovne škole iz Srbije i regiona. Od 2017, na inicijativu direktora Zorana Ilića, manifestacija je proširena najpre na teritoriju Lebana, ali i na učenike viših razreda osnovne škole i srednjoškolce. Dobila je jedinstven naziv – Školska scena i istovremeno se odvija u Leskovcu i Lebanu. Tih dana ova dva mesta u leskovačkoj kotlini postaju centri pozorišnog života omladine u regionu, a pozorište živo, prokrvljeno…

Alternativna pozorišna scena, međutim, vidno nedostaje Leskovcu, jer je i u „zlatno doba”, pored gradskog pozorišta, postojalo Akademsko pozorište, kao i pozorište Kulturno-umetničkog društva „Abrašević”. Nekoliko godina unazad primetan je polet DrAmatera, dramskog studija pri LKC-u koji još hvata zalet, ali se i dalje oseća nedostatak bar još jedne pozorišne scene. One koja bi eksperimentisala i postavljala kriterijume kvaliteta, pa možda i podstakla profesionalno pozorište da se ozbiljnije pozabavi sobom. Nekadašnjih pozorišnih entuzijasta više nema. Čuvene dramske grupe koje su vodili Dragan Dimitrijević, Radiša Grujić, Bata Milošević, Borkica Milovanović bojile su leskovački kulturni život, davale mu specifičan i prepoznatljiv ton u čitavoj Srbiji. Iz tih glumačkih rasadnika ponikli su danas poznati dramski umetnici Bojan Dimitrijević, Sloboda Mićalović, Milica Stefanović, Miljana Gavrilović.

Veza’mo se ko kuče za sidžimku

Sve ove priče biće jednoga dana deo Narodnog muzeja Leskovac, ustanove koja je 2018. godine obeležila 70 godina postojanja. Baš kao i mnoge neispričane priče o entuzijazmu, besparici, neodustajanju: o likovnim kolonijama i slikarima, piscima na dijalektu i kritičarima, o bibliotekama, legatima, tribinama i koncertima. I Leskovac će i tada ostati u sred leskovačke kotline kroz koju protiče pet reka i neće se micati iz čuvenog srpskog petorečja. Kao ni  palanački duh koji vazda uzdiše za minulim i pita se: Kam gi, bre, Leskovčani? Kam gu, bre, kultura?  Kulture ima, uglavljena u četiri zida već dobro poznatih kulturnih institucija istrajava prkoseći pitanjima, ali ih sama retko postavlja. Nije subverzivna, apolitična je. Često nije angažovana a valjalo bi da jeste, nje same radi. Nezavisne kulturne scene nema, iako je Leskovcu preko potrebna. Posebno su je željni mladi, koji poslednjih godina svoju žeđ za nezavisnošću pokušavaju da artikulišu kroz različite aktivnosti. Ali na glasna pitanja entuzijasta odgovara se još glasnijim ćutanjem. Ja navijam za mlade. I verujem u njih. 

*Tekst je objavljen u magazinu MANEK broj 9

Oceni 5