Fragmenti iz svakodnevnog života gej muškaraca i lezbejki u savremenoj Srbiji (7)
Clubbing01 S

Photo: Unsplash

Istorija gej klabinga u Beogradu

Razvoj i značaj gej klubova za LGBT osobe i zajednicu u Beogradu tema je radova Branka Burmaza i Slavča Dimitrova koji, polazeći iz drugačijih disciplinarnih i teorijsko-metodoloških okvira, osvetljavaju različite ali komplementarne aspekte oblikovanja novih obrazaca društvenog života osoba neheteroseksualne orijentacije. U radu Gej klubovi u Beogradu: unutrašnja periferizacija kvir prostora Burmaz ispituje društvenu logiku kvir prostora i analizira osobenu vezu koja je uspostavljena između arhitektonskog i društvenog, između prostornog modela gej mesta i položaja kvir osoba i zajednice u društvu. Uočavajući da formalni model arhitektonske analize koji se koristi za otkrivanje veze između društvenih odnosa i organizacije prostora nije primenjiv kada je u pitanju praksa proizvodnje kvir mesta, autor kroz kombinaciju različitih teorijskih pristupa (Lefevrova dijalektika proizvodnje prostora, teorija o prostornoj sintaksi, teorija performativnosti prostora) razvija inovativni interpretativni okvir za razumevanje socio-prostorne istorije gej/lezbejske zajednice u Beogradu.

Primena ovog pristupa mu je omogućila da odredi zajedničku osobenost tako heterogenih kvir mesta kao što su kruzing zone u parkovima i javnim toaletima, stalni gej klubovi i kafei i klubovi-putujuće žurke i da pokaže da pojava klupskog okupljanja, iako je ovu zajednicu učinila vidljivijom i uticala na promene u svakodnevnom životu pojedinaca/pojedinki, nije dovela do značajnijeg osvajanja javnog gradskog prostora. Još uvek nije došlo do grupisanja gej/lezbejskih sadržaja u pojedinim delovima grada, a javno ispoljavanje istopolne seksualnosti i emotivnih odnosa van klubova i drugih skrivenih ili izolovanih mesta predstavlja rizičan poduhvat. Upravo je praksa socio-prostornog odvajanja, uspostavljanja granica i skrivanja, koja odlikuje formiranje gej klubova u okviru heteronormativne arhitektonske i urbanističke strukture u centru Beograda, predmet razmatranja ovog rada.

Kako kvir prostor nije institucionalno zamišljen i projektovan već je rezultat spontanih i samoorganizovanih aktivnosti, Burmaz postavlja pitanje „odakle dolazi zamisao o tome kako bi taj prostor trebalo da izgleda“, na osnovu kog znanja i predstava o prostornim odnosima se biraju mesta za klupska okupljanja. Analizirajujući izbor lokacija, arhitektonsku strukturu, pozicioniranje u gradu, kao i vreme i režim upotrebe gej klubova od njihovog nastanka 1997. godine do 2013. godine, autor pokazuje da su zamisli o ovom prostoru preuzete iz prostornih metafora u popularnom govoru kojima se opisuje društveni položaj gej i drugih kvir osoba i zajednice. Kako rezultati analize pokazuju, poznate slike prostornih odnosa osoba neheteronormativnih izraza seksualnosti – biti u plakaru, u (iza) četiri zida, na periferiji, u sopstvenoj sobi – se reprodukuju i u arhitektonskoj i prostornoj strukturi beogradskih gej mesta. Drugim rečima, sistem odnosa iz metafore, koji počiva na izdvajanju, sklanjanju i skrivanju kvir osoba unutar prostora u kome se nalaze, postaje osnovni princip oblikovanja gej noćnih klubova i drugih mesta na kojima društvena upotreba prostora nije heteronormativna.

U praksi se to ostvaruje, kako je u tekstu pokazano, povezivanjem kvir mesta sa izolovanim i skrivenim sadržajima koji postoje u gradskoj strukturi. Iako se gej klubovi nalaze u samom centru Beograda, uočljivo je, dakle, njihovo odvajanje od javnog gradskog prostora. Burmaz ovaj fenomen naziva unutrašnjom periferizacijom i pokazuje kako se u samoorganizovanim praksama proizvodnje kvir prostora dosledno vodi računa da ovo distanciranje bude sprovedeno ne samo putem prostora već i režima i vremena upotrebe. Njegova analiza prostornog modela kvir mesta pokazje da gej muškarci i lezbejke i druge LGBT osobe u postsocijalističkom srpskom društvu, uprkos „izlasku“ u javno društveno polje i većoj vidljivost, svoju seksualnu različitost i dalje u velikoj meri žive „iza četiri zida“, ostajući na marginama društva i „skriveni/e od očiju javnosti“.

U radu Istorija gej klabinga u Beogradu: društveni prostori, identiteti, otpor Slavčo Dimitrov pojavu i razvoj gej klubova sagledava iz drugačije perspektive nastojeći da osvetli njihovu ulogu i značaj u životima onih kojima su namenjeni i da pokaže da ova mesta, iako skrivena, izdvojena i izolovana, predstavljaju izvor osnaživanja kvir osoba i zajednice u sredini koja pokazuje visok stepen homofobije i onemogućava javno ispoljavanje seksualnih različitosti.

Na osnovu etnografskih podataka prikupljenih putem intervjua i metodom posmatranja sa učestvovanjem u radu se razmatra odnos koji gej muškarci i lezbejke imaju prema ovom obliku društvene interakcije i ispituje značaj koji klupska praksa ima u procesu gej/lezbejske samoidentifikacije i povezivanja sa širom kvir zajednicom. Višeslojna analizu procesa nastanka i razvoja gej klubova u Beogradu ukazuje kako na njihov specifičan položaj i karakter u odnosu na šire društvene strukture i dominantne kulturne obrasce, tako i na pluralizam i društvenu i kulturnu raslojenost koja postoji u okviru gej zajednice.

Dimitrov gej noćne klubove posmatra kao liminalni društveni prostor, kao „druga mesta“ (Heterotopije) (Foucault 1984) koja su „organizovana i vođena na demokratski način”. Inspirisan Tarnerovom analizom rituala inicijacija (Turner 1991) autor polazi od pretpostavke da gej noćni klubovi imaju odlike liminalnosti jer omogućavaju odvajanje i privremeno napuštanje heteronormativnih pravila i oblika ponašanja koja vladaju u svakodnevnom životu, stvarajući socijalni prostor za slobodno ispoljavanja alternativnih rodnih i seksualnih identiteta i nenormativnih obrazaca društvenosti. Posmatrano iz ove perspektive, gej klupska okupljanja predstavljaju jednu vrstu prelaznog događanja, specifičnu situaciju i kontekst u kome osoba biva „inicirana“ u drugačiju subjekt poziciju, te se u svakodnevni život vraća kao transformisana, koliko god da su te izmene shvaćene kao sitne ili molekularne (Jackson 2005).

Noćni gej klubovi, kako se u radu ističe, transformišu identitet tako što osobu upućuju na društvenu interakciju i svojim posetiocima pružaju skup kulturnih obrazaca, simboličkih objekata, telesnih i identitetskih performativa koji razvijaju osećaj pripadanja i identifikacije sa širom kvir zajednicom. Međutim, što je posebno važno, autor ne pretpostavlja da liminalni karakter ovog nenormativnog društvenog prostora obavezno i „linearno vodi do garantovanog identiteta i transformisane subjekt pozicije“ kao što je to slučaj u „klasičnim“ ritualima inicijacija. Umesto toga ukazuje na složene procese koji odlikuju gej klabing praksu koji onemogućavaju da se unapred pretpostavi subjektivnost s kojim pojedinac/pojedinka izlazi na svetlo dana heteronormativnog prostora, a koji je za izvesno vreme napustio/napustila ulazeći u noćni klub.

Naime, iako ovi drugi prostori (Heterotopije) narušavaju i/ ili preoznačavaju dominantne društvene i kulturne norme i privremeno prekidaju dnevni tok vremena, ovaj prostor slobode za ispoljavanje nenormativnih identiteta i odnosa ostaje ograničen upravo njegovim liminalnim karakterom i prolaznim i neodređenim položajem. Jer, napuštanje kluba i povratak u dnevnu rutinu istovremeno znači ponovno prilagođavanje heteronormativnosti što zahteva različite strategije preživljavanja, uključujući i prikrivanje seksualnog identiteta. Na taj način, kao mesta koja su van svakodnevnog iskustva koje je obeleženo diskriminacijom i stigmom, gej klubovi predstavljaju, kako se u radu ističe, važan deo života osoba koje se ne uklapaju u heteroseksualnu matricu društvenog postojanja i imaju značajnu ulogu u razvijanju osećaja pripadnosti i identifikacije sa širom marginalizovanom zajednicom. Međutim, iskustvo klabinga nije jedinstven i jednoznačan proces identifikacije koji neophodno vodi ka unapred poznatom rezultatu već „pre predstavlja stalno pregovaranje performativa identiteta kroz mnogostruke i ponavljajuće procese identifikacije i dezidentifikacije, izražavajući tako neizvestan status konstruisanja identiteta“.

Ono što je takođe značajno u ovom radu jeste ukazivanje na procese društvene, ekonomske i stilske diferencijacije u okviru gej klupske kulture. Proizvodnja različitosti i uspostavljanje statusne hijerarhije na osnovu parametra ukusa (Bourdieu 1979) jedna je od odlika beogradske gej klupske scene, ali i šire LGBT zajednice. Postojeća društvena i kulturna raslojenost kvir mesta i populacije ne narušava, kako Dimitrov smatra, pluralno-demokratski karakter gej klubova jer isključivost i hijerarhija, uspostavljena po bilo kom osnovu, ne predstavlja osnovni regulativni i organizacioni princip ovog društvenog prostora koji ostaje otvoren za različite i često suprotstavljene identitetske pozicije i rodne i telesne izraze.

Kako je reč o prvom empirijskom istraživanju različitih aspekata gej i lezbejskog života kod nas, radovi u ovom delu zbornika pružaju samo fragmentarni uvid u aktivnosti, odnose, vrednosti i obrasce ponašanja koji tvore svakodnevni život ovih osoba u sredini u kojoj i dalje postoji visok nivo homofobije, diskriminacije i nasilja. Stoga mnoga značajna pitanja tek treba da budu pokrenuta i istražena. Istovremeno, mnogim od ovih osoba koje žive život na marginama društva, a posebno onima koje nisu iz gradskih sredina, koje nisu više tako mlade ili pripadaju nižim socijalnim slojevima u nekom narednom istraživačkom projektu treba da bude pružena mogućnost da se čuje i njihov glas. S obzirom na ograničen obim i vremenski period predviđen za ovo istraživanje njihova iskustva ljubavi i života su ovom prilikom morala da budu ostavljena po strani.

(NASTAVIĆE SE)

*Delovi teksta preuzeti iz knjige "Među nama"

Oceni 5