Feljton: Jugoslavija, zabluda najboljih (6)
Kraljevina Jugoslavija

Photo: wikimedia.org

Kako krstiti novu državu

KRFSKA DEKLARACIJA

Posle svih peripetija, na Krfu je 20. jula 1917. doneta Krfska deklaracija, koja je zadržala polazište o jednom troimenom narodu. Ovu formulaciju je ipak mnogo više isticao Jugoslavenski odbor nego srpska vlada. Još više je to izraženo kod termina Jugoslavija i jugoslovenstvo. Sam izraz je nastao u Hrvatskoj, ali na Krfu je prevladalo uverenje da zajednička država treba da bude imenovana prema nazivima „tri plemena jednog naroda“. Time su svi ostali (Makedoncni, Bošnjaci, Crnogorci) mogli za sebe da nađu mesto samo u jednom od ponuđenih imena. Ipak, i pored Pašićevog očiglednog izbegavanja naziva Jugoslavija, regent Aleksandar je u već citiranoj naredbi srpskoj vojsci 1916. godine naglasio da Srbiju treba učiniiti  „silnom i moćnom Jugoslavijom”. Za ime Jugoslavija su „navijali” i brojni iseljenici u Americi i drugim krajevima sveta.

Zanimljivo objašnjenje o jednom narodu sa tri imena dao je na jednoj od sednica na Krfu član Jugoslovenskog odbora Franko Potočnjak, što prenosi Dragoslav Janković u svojoj studiji: „Hrvati, Slovenci, Srbi, nijedno to ime nije označilo čitav narod jedinstveno. Ovo su partikularistična imena. Ja ne diferenciram imena. Nacionalno, ja nisam ništa više Hrvat, no što sam Srbin ili Slovenac. Samo kad se imade taj osjećaj, može se shvatiti šta to znači jedinstvena nacija. Ovo mora ući u krv i meso svih nas. Osjećaj ne može drukči biti. Kad me je tko pitao jesam li Srbin, kazao sam da jesam, kao što bih potvrdno odgovorio da li sam Hrvat ili Slovenac. Ova takoreći dogma nacionalna, da je jedan isti narod s tri imena i da se tim imenima svaki služi po svojoj volji, treba da uđe u Ustav.”

Učesnici konferencije na Krfu sa Antom Trumbićem i Nikolom Pašićem (u prvom redu, treći i četvrti sleva)U konačnoj verziji Deklaracije, u njenom uvodu se ističe: „Pre svega, predstavnici Srba, Hrvata i Slovenaca ponova i najodsudnije naglašavaju, da je ovaj naš troimeni narod jedan i isti, po krvi, po jeziku, govornom i pisanom, po osećanjima svoga jedinstva, po kontinuitetu i celini teritorije, po kojoj nepodvojeno živi, po zajedničkim životnim interesima svoga nacionalnog opstanka i svestranog razvitka svoga moralnog i materijalnog života”.

Već na prvi pogled je jasno da tu ima i netačnosti, kao što je izjednčavanje slovenačkog jezika sa srpsko-hrvatskim i zanemarivanje razlika između nabrojanih naroda koje su rezultat posebnih istorijskih prilika, ekonomske razvijenosti, vere, pa i kulture.

Ali i to ima svoje razloge. Jedan od njih, svakako najjači, je u odnosu prema velikim silama od kojih je u najvećij meri i zavisilo da li će do ujedinjenja doći. Trebalo je, naime, uveriti vlade velikih saveznika da Srbi, zajedno sa drugim jugoslovenskim narodima na teritoriji Austro-Ugarske, predstavljaju jedan jedinstven narod, koji kao takav ima pravo da sam odredi svoju sudbinu, a to znači i da obrazuje svoju jedinstvenu nacionalnu suverenu državu, onako kako su predviđala međunarodna pravila koja su diktirana od strane velikih. Posebno je to bilo sudbonosno za Jugoslavenski odbor koji je predstavljao one delove „jednog naroda“ čija je samostalnost ugrožena, sada više ne od Austro-Ugarske koja je na umoru, već pre svega od Italije i od Londonskog pakta koji je Italiji obećavao velike koncesije na račun Hrvata i Slovenaca, pa i na račun Srba koji žive u tim krajevima.

Koliko je Pašić zazirao od termina Jugoslavija i jugoslovenski, najbolje pokazuje i epizoda sa jedne od krfskih sednica na kojoj se Ante Trumbić zalagao za ime Jugoslavija, a Pašić je jedva pristao da se to samo uzgred spomene, bez širih objašnjenja, kako bi se izbeglo da se ovim terminima izazove „kod našeg sveta nezadovoljstvo i traženje naziva Velika Srbija”. Pašić je to propratio opaskom: „Sve se to može objasniti u jednoj knjizi, ali ne u jednom zvaničnom aktu.” Tako je u prvom stavu Deklaracije to sasvim ovlaš naznačeno: „Država Srba, Hrvata i Slovenaca, poznatih i pod imenom južnih Slovena ili Jugoslovena, biće slobodna, nezavisna Kraljevina…” itd. Jedan od vodećih srpskih političara Stojan Protić bio je još oštriji prilikom diskusije o imenu Jugoslavija: „Narod istočnih krajeva ne mari ga. Ono je stvoreno na zapadu kao napereno protiv srpskog imena”.

Krfska deklaracijaPredstavnici Jugoslavenskog odbora, shvativši da će morati da prihvate ime buduće države sastavljeno od imena tri naroda, kao da su nastojali da se uteše prognozom da će vremenom ipak ime zajedničke države biti promenjeno. Tako je Potočnjak rekao da ime Jugoslavija neće prestati da živi i veruje da će usvojeni naziv biti ubrzo zamenjen. I Hinković je izrazio mišljenje da će naziv Jugoslavija ovladati, a Trumbić je, prihvatajući naziv Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, izrazio želju da se taj naziv ne prihvati kao definitivan, jer „ime Jugosloveni ima realnu vrednost za nas. Ono nije da bi se isključilo ime Srba, Hrvata i Slovenaca, no da im se da jedno ime…”

Krfska deklaracija je svakako jedna od najvažnijih etapa na putu ka ujedinjenju i stvaranju zajedničke države. Ali biće potrebno još mnogo napora i vremena da bi se do nove države konačno i došlo. Polovinom 1918. ipak je nastupio povoljan trenutak za Jugoslavenski odbor, kada su sile Antante odustale od nastojanja da se posle rata zadrži Austrougarska Monarhija i odlučile se za njeno rušenje. Istovremeno je srpska vojska sa francuskim divizijama probila Solunski front i nagovestila konačnu pobedu za oslobođenje, posle koga treba da usledi i ujedinjenje.

Koliko su ti trenuci bili dramatični pokazuje i jedno pismo Ivana Meštrovića Anti Trumbiću. Njih dvojica su inače u redovnoj prepisci, pa tako 8 januara 1918, povodom neizvesnosti šta će saveznici odlučiti u pogledu dalje sudbine Habzburške monarhie posle rata i moguće odluke da program ujedinjenja propadne zbog politike velikih sila, Meštrović iz Pariza piše svom prijatelju:

„Ironija nam je sudbine da je to tako baš u času kada naši moćni saveznici bacaju ranije toliko naglašavane principe te nas prepuštaju uviđavnosti Habzburga neka sa svojom stokom raspolažu prema nahođenju...Ne znam što ti misliš, ali se meni čini da baš sada kada su sve maske pale, treba naša vlada zajedno sa odborom da izda jednu izjavu kao protest i poruku saveznicima i protivnicima u kom bi se energično naglasilo da za naše zemlje ima samo jedno riješenje -- ujedinjenje po svaku cijenu.“

Kako se bližio kraj rata i pobeda sila Antante, tako su bile sve vidljivije i aktivnosti unutar jugoslovenskih zemalja koje su pod Austro-Ugarskom. Poslovi oko ujedinjenja sve više su preuzimani od Jugoslavenskog odbora i pebacivani na teren unutar Monarhije. Slovenačke stranke u avgustu 1918. osnivaju Narodni savet za Sloveniju i Istru, kao i pokrajinske i lokalne savete. U Zagrebu se u oktobru formira Narodno Vjeće Slovenaca, Hrvata i Srba sa programom ujedinjenja pripadnika sva tri naroda sa teritorije Austro-Ugarske u nezavisnu državu Slovenaca, Hrvata i Srba.

Za to vreme Austro-Ugarska je pucala po svim šavovima. Svakako nije ni mogla ni smela da uđe u petu zimu rata, jer je bila iznurena i dobrim delom izgladnela. Uz to, primer ruske revolucije delovao je u narodu i plašio vlastodršce. Novi austrougarski car Karlo, koji je u novembru 1916 posle smrti cara Franje Josifa nasledio austrijsku i mađarsku krunu, pokušavao je po svaku cenu da okonča rat i spase što se moglo spasiti, pa je vlada u Beču uputila javni poziv za mir već 1. septembra 1918, na koji su predstavnici organizacija Hrvata, Srba i Slovenaca odgovorili da Beč nema više prava da govori u njihovo ime, odbacujući ponudu da se sva tri naroda nađu u novoj organizaciji Austrije kao samostalna jedinica.

Ponuda Jugoslovenima iz Austrougarske da u novoj državnoj organizaciji postanu samoastalna jedinica, nije došla slučajno. Car Karlo, koji je ubrzo posle preuzimanja austrijskog prestola,  30 decembra 1916 u Budimpešti  krunisan za mađarskog kralja,  u oktobru 1918 je proglasio ujedinjenje hrvatskih zemalja (Dalmacije, Hrvatske i Slavonije) u posebnu državu unutar trojedne Austro-Ugarsko-Hrvatske Monarhije. Ovom proglašenju su kumovali vođe pro-monarhističke Čiste stranke prava, tzv. Frankovci* (ime su dobili po svom nekadašnjem vođi Josipu Franku, 1844-1911).

Narodno Vjeće, u koje su ušli predstavnici svih stranaka, osim frankovaca, kao i predstavnici svih narodnih političkih organizacija, ističe da je osnovna tačka njegovog programa ujedinjenje svih Hrvata, Srba i Slovenaca u slobodnu državu. Za predsednika Vjeća je izabran Slovenac, katolički teolog i vođa Slovenske ljudske stranke dr Anton Korošec, a za potpredsednike Svetozar Pribićević i poslanik u Hrvatskom saboru dr Ante Pavelić-Zubar. Hrvatski sabor je 29. oktobra raskinuo vezu Hrvatske, Slavonije i Dalmacije sa Austrougarskom Monarhijom.

Tako se na političkoj pozornici jugoslovenskog ujedinjenja pojavio i treći činilac koji je u znatnoj meri oslabio uticaj Jugoslavenskog odbora, jer je imao dublje korene u nacionalnom tlu i stranačkom grupisanju.

Oslobodioci: Ulazak srpske vojske u ZagrebNarodno vjeće je zasedalo 10. novembra 1918. i sednica je bila neočekivano burna, jer su se na njoj pojavila dva gledišta o budućem ustrojstvu zajedničke države. Čak je šest članova Vjeća glasalo za republikanski oblik države, ali među njima nije bio ni jedan Srbin, niti Hrvat iz Dalmacije. Da ne bi došlo do totalnog raskola, potrudili su se dalmatinski Hrvati. Poslanik Dalmatinskog sabora dr. Josip Smodlaka obratio se članovima Vjeća koji su glasali protiv monarhije oštrim rečima: „Vi hoćete da pravite ortakluk sa jednom slavnom firmom i ulazeći u ortakluk vi hoćete da postavljate uslove, vi koji niste ni propala firma". Ove reči dr. Smodlake svakako su uticale da se ubrza donošenje odluke o ujedinjenju sa Srbijom i Crnom Gorom.

Novoformirana Država SHS (misli se na Slovence, Hrvate i Srbe sa područja Austrougarske, što ne treba mešati sa nazivom kasnije Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.) koja nije imala nikakvo međunarodno priznanje niti vojnu silu, bila je lak plen za ostvarenje italijanskih težnji, jer nije imao ko da brani granicu, a u samoj unutrašnjosti te privremene države je zavladalo rasulo i haos zbog odmetničkih bandi tzv „zelenog kadra”, odbeglih vojnika iz austrougarske vojske koji su lutali po selima, harali i pljačkali. U takvoj situaciji Narodno Vjeće poziva Srbiju da pošalje svoje trupe da zavedu red i brane zapadnu i severnu granicu. Tako je Država Slovenaca, Hrvata i Srba, iako međunarodno nepriznata, postala državno pravni subjekt i zakoniti predstavnik Jugoslovena iz Austro-Ugarske.

U Novom Sadu je 25. novembra 1918. Velika narodna skupština Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena u Vojvodini donela Rezoluciju o priključenju Vojvodine Srbiji, a dan kasnije, 26. novembra, Podgorička Velika skupština odlučila je da se kralj Nikola Petrović Njegoš i njegova dinastija zbace sa crnogorskog prestola, da se Crna Gora ujedini sa Srbijom u jednu državu pod dinastijom Karađorđevića i stupi u zajedničku državu Srba, Hrvata i Slovenaca.

Oceni 5