Feljton: Jugoslavija, zabluda najboljih (8)
Zagreb žandari

Photo: Wikipedia

Na hrvatskoj proslavi ujedinjenja 15 mrtvih i 20 ranjenih

PROGLAŠENJE

Primer Vojvodine i Crne Gore slede Bosna i Dalmacija. Svi su u žurbi da se ujedinjenje što pre obavi zbog složene međunarodne situacije i opasnosti da jugoslovenski prostor ne dobije nove gospodare. Zbog toga su i zahtevi za federativnom formom zajedničke države, za autonomnim statusima i druga sporna pitanja postali beznačajni. Važno je bilo što pre ostvariti ujedinjnenje.

Tako je 1. decembra 1918 regent Aleksandar proglasio ujedinjenje Srbije sa zemljama nezavisne Države Slovenaca, Hrvata i Srba u jedinstveno Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca sa dinastijom Karađorevića na čelu (Vidovdanskim ustavom od 28 juna 1921 zajednička država će se zvati Kraljevina umesto Kraljevstvo). Proglašenje zajedničke države obavljeno je u Beogradu, na Terazijama, u staroj gospodskoj kući Krsmanovića, gde  se nalazio privremeni regentov stan. Kuća bogate trgovačke porodice Krsmanovića na Terazijama broj 34 u Beogradu sagrađena je 1885 u neobaroknom stilu po projektu jednog od najboljih srpskih arhitekata tog vremena Jovana Ilkića i bila je dovoljno reprezentativna da bi u njoj privremeni boravavak našao i budući jugoslovenski vladar dok se ne obnovi dvor koji se nalazi takoreći preko puta i koji je u ratu znatno oštećen.

 Kuća Krsmanovića u Beogradu u kojoj je proglašeno ujedinjenjeTu je Aleksandar saslušao Adresu izaslanstva Narodnog Vjeća SHS, koju je pročitao dr. Ante Pavelić-Zubar (Zbog kasnijeg postojanja još jednog Ante Pavelića, uz ime odanog Jugoslovena obično se stavljalo „Zubar“ ili „Stariji“.) i u prisustvu članova srpske vlade dao mu svoj istorijski odgovor. Prestonica zajedničke države postao je Beograd.

Zanimljivo je da u Adresi, koja je trebalo da predstavlja prigodno svečano obraćanje vladaru u istorijskom činu ujedinjenja, ipak nije propušteno da se upozori „da su veliki dragoceni delovi našeg narodnoga područja okupirani od četa kraljevine Italije“ i da se izrazi nada „da će se Vaše Kraljevsko Visočanstvo zajedno sa celim našim narodom zauzeti da se definitivne granice naše države označe tako da budu u skladu sa etnografskim našim granicama“. Regent je u svom odgovoru obećao da će prvi zadatak vlade biti „da se granice naše države podudaraju s etnografskim granicama celokupnog našeg naroda“ i da očekuje da će „u osećanjima našeg prijateljstva i dobroga susedstva italijanski narod naći više pravog dobra i bezbednosti nego u ostvarenju odredaba Londonskog ugovora, potpisanog bez nas i od nas nikada priznatog“.

Ujedinjenje: regent Aleksandar sluša govor Ante Pavelića-Zubara u kući Krsmanovića u Beogradu 1 decembra 1918. godineKasnije će dr Ante Pavelić-Zubar istaći da je pitanje stvaranja zajedničke države sa Srbijom bilo više u interesu Hrvatske nego Srbije, koja je svoju državu već imala. „Šta više, kad Srbija ne bi htjela sjedinjenje, mi bismo Hrvati i Slovenci morali upravo to uporno zahtjevati, ponajviše u našem interesu. Sjedinjenjem sa Srbijom, Hrvatska se više ne smatra neprijateljskom teritorijom i pošteđena je plaćanja ratne štete, mi smo bratstvom sa Srbijom dospjeli do pobjeditelja.” (Dr. Ante Pavelić – Zubar: Stvaranje Narodnog vjeća u Zagrebu, Zagreb 1935.)

KRVAVI OBRAČUN U ZAGREBU

Istorijski čin proglašenja zajedničke države Južnih Slovena imao je i svoju tamnu stranu. Na Jelačićevom trgu u Zagrebu 5. decembra progovorilo je oružje. To nije bilo slavljeničko pucanje, već pravi oružani okršaj u kome je smrtno stradalo 15 a ranjeno 20 ljudi. Potpukovnik srpske vojske Dušan Simović (kasniji general i posle martovskog puča 1941. predsednik jugoslovenske vlade.), koji je 1918. određen za delegata srpske vlade i Vrhovne komande kod Narodnog vijeća Slovenaca, Hrvata i Srba u Zagrebu, uputio je Vrhovnoj komandi spske vojske alarmantnu depešu u kojoj izveštava da su delovi dva bivša austrijska puka koji su bili smeštena u kasarnama na Ilici, izašli sa oružjem iz kasarni i na Jelačićevom trgu demonstrirali protiv kraljevine, uzvikujući „Živela Republika“.

Simović javlja da se zbog toga „desio krvav sukob između njih i trupa vernih Narodnom veću“ koje su bile sastavljene od odreda mornara iz Pule i pripadnika sokolske organizacije. Veći sukob su sprečile „naše trupe“, posle čijeg dolaska su se vinovnici obračuna dali u beg, ali neki su ipak razoružani i pohapšeni. Simović na kraju depeše ne krije svoju zabrinutost i moli da se „radi bezbednosti“ ceo sedmi puk srpske vojske odmah uputi u Zagreb.

Zagreb, 5 decembar 1918: Manifestacije ujedinjenju koje su se pretvorile u oružani sukobAli Simović u svojoj alarmantnoj depeši ne navodi okolnosti pod kojima se sukob dogodio, pa izlazak iz kasarni naoružanih pripadnika bivše vojske deluje čudno i  zbunjujuće. Međutim, ništa nije slučajno. Tog dana u Zagrebu je Narodno vijeće SHS organizovalo proslavu ujedinjenja. Građani su od ranog jutra u organizaovanoj povorci  prolazili centralnim gradskim ulicama, a u zagrebačkoj katedrali je održana misa u čast ujedinjenja. Kao reakciju na ovu proslavu protivnici ujedinjenja pozivaju bivše austrijske vojnike da krenu na centralni gradski trg na kome su već bili manifestanti, među njima i pripadnici sokolske organizacije i mornari iz Pule, takođe naoružani. Posle parola protiv monarhije koje su izvikivali demonstranti došlo je do sukoba o kojem Simović izveštava. Tako je tragični događaj na centralnom zagrebačkom trgu, samo pet dana posle svečanog proglašenja zajedničke države, nagovestio ono što tu državu tek čeka – neizvesnu budućnost koja će se vremenom pretvoriti u nepomirljivi sukob.

Nije se pucalo samo u Hrvatskoj. Posle Podgoričke skupštine na kojoj su bjelaši odneli pobedu, protivnička strana, zelenaši, 6. januara 1919. organizuju oružanu pobunu. Kako to obično biva u balkanskim obračunima, kasnija tumačenja ovog  „Božićnog ustanka“ se kreću u rasponu od „terorističkog čina potpomognutog od strane Italije“, do „oslobodilačke borbe crnogorskog naroda protiv okupatora i tlačitelja“. Tako će ostati i u narednih sto godina, koje će biti obeležene  raskolom među Crnogorcima i podelom na bjelaše i zelenaše, na četnike i partizane, na Srbe i Montenegrine.

Jelačićev trg pred početak sukobaU novoj državi našli su se narodi koji, uprkos međusobnih veza u daljoj i bližoj prošlosti, nisu dobro poznavali jedni druge, koji su, kako zaključuje istoričar Branko Petranović, „vekove proveli u sastavu tuđih kultura, regionalno zatvoreni na periferijama velikih carstava, sa različitim državnim sistemima i ustanovama, nacionalno deljeni i suprotstavljani, razdvojeni verom, obrazovanjem, životnim iskustvom i pogledima na svet“. Dakle, na jedinstvenom državnom području započinjali su zajednički život narodi koji su u neposrednoj prošlosti bili samo teritorijalno bliski, ali u svakom drugom pogledu bili su toliko udaljeni kao da dolaze iz potpuno različitih svetova.

A tu su još i različiti poreski sistemi, železnički sistemi, školski planovi i programi, različite valute, upravni sistemi iz različitih vremena i kultura koji su suprotni jedni drugima. Od zvaničnih državnih organa do svakodnevnog života prepliću se dve suprotstavljene tradicije - srednjoevropska i orijentalna. U jednoj vlada birokratski red, u drugoj javašluk i korupcija. Sve je to trebalo izjednačiti i preobraziti u jedinstveni sistem, što nije bilo ni malo lako.

Oceni 5