Plameni pozdravi: Reprezentativni portret detinjstva u socijalističkoj Jugoslaviji (3)
Stripovi

Photo: Screenshot/ Walt Disney Production

Paja Patak s pionirskom maramom

U Domu JNA u Mariboru 1961: Pionirsko kupljanjeU socijalističkoj Jugoslaviji, velika  pažnja  posvećivana je vaspitavanju mladih u duhu komunizma i negovanju tradicija narodno-oslobodilačke borbe (NOB-a) u najrazličitijim formama, od politizovanja obrazovanja, do programiranja slobodnog vremena. Svi učenici su, već u prvom razredu osnovne škole, na Dan republike, ne savladavši ni sva slova, postajali članovi pionirske organizacije, uz ritualno polaganje Pionirske zakletve i dobijanje pionirskih knjižica koje su bile crvene boje, kao i partijske. Simboli jugoslovenske stvarnosti, Tito, Partija, partizani i revolucija,  bili su prisutni u nazivima škola, u udžbenicima, lektiri, nastavnim planovima i programima... O ideologizaciji detinjstva svedoči i činjenica da je, na primer, u bukvaru slovo M simbolisala mama, ali je slovo T često simbolisao Tito, a ne tata. Generalno, kult Tita bio je prisutan u različitim segmentima detinjstva, što se vidi i po pisanju dečije štampe (1). I ekskurzije su imale jak ideološki pečat, pa se najčešće putovalo „stazama bratstva i jedinstva“, ili „stazama revolucije“ – u Titovo rodno mesto Kumrovec, ali i u Jajce, Jasenovac, na Sutjesku, Kozaru, Kadinjaču... Neraskidive veze između dece i tekovina NOB-a pod vođstvom partizanskog pokreta naglašavane su u svakoj prilici. Pogledi na svet najmlađih, koji su, po pravilu, specifični i ispunjeni znatiželjom i istraživačkim duhom, tako su usklađivani i izjednačavani sa strogo uokvirenim pogledima odraslih, tačnije vlasti.

I u takvoj situaciji svojevrsne sakralizacije rata, revolucije, obnove, izgradnje i stvaranja novog čoveka, a uz budno kontrolisano školovanje i privatnost, ipak su postojali načini „bega“ u detinjstvo izvan partijskih stega, i to zahvaljujući specifičnoj poziciji Jugoslavije, zemlje između Istoka i Zapada.

Festival Mladosti u Mariboru 1962: Pionirska generacija

Deca širom Jugoslavije igrala su se partizana i Nemaca, ali, pod uticajem vestern filmova i stripova, i kauboja i Indijanaca. Veliki uticaj filma i stripa stvorio je i od Tarzana uzor mnogim dečacima, koji su se verali po drveću i trudili  da zvucima dočaraju legendarnog Džonija Vajsmilera. Vrteo se i hula-hop, još jedna američka novotarija iz pedesetih, dečaci su dizali devojčicama suknje uz pobedonosni uzvik „slike iz Amerike“, a devojčice su igrale lastiš, uz pevanje pesme „Ema-esesa-esesa-pipija...“. Iako je mali broj onih koji su pevali ovu razbrajalicu toga svestan, radilo se, zapravo, o jednom čudnom vidu amerikanizacije, odnosno američkog uticaja – „Ema-esesa...“ bilo je, naime, spelovanje reči „Misisipi“ (po pravilima spelovanja, ono je trebalo da glasi „em-aj-es-es-aj-pi-pi-aj“), prispelo u Jugoslaviju možda zahvaljujući nekoj od pesama koju su doneli američki vojnici za vreme rata.

Rolšue, novi hit: Prizor iz Ljubljane 1961. godine „Ema-esesa“ je, po sećanju pisca Vladimira Arsenijevića, predstavljala još jednu američku stvar „u paketu sa Trumanovim jajima, žvakama s cimetom, pirinčem iz Južne Karoline i prvim džez pločama“ (2). Igre poput „kauboja i Indijanaca“, Tarzana, hula-hopa, ili razbrajalice „Ema esesa...“, ukazivale su da proces amerikanizacije obuhvata i najmlađe, dosežući svoje vrhove, i ostavljajući najdublje tragove, u diznizaciji dečije socijalističke svakodnevice u Jugoslaviji.

Na decu i njihovo formiranje uvek utiču roditelji i društvo, a preko njih i dominantne ideologije. U socijalističkim zemljama, komunistička ideologija, zahvaljujući tome, nije imala konkurenciju. Sigurno je, naravno, da je u komunističkim zemljama bilo i roditelja s čvrstim antikomunističkim uverenjima, ali je pitanje ko se od njih usuđivao da decu „prevaspitava“ u odnosu na ono što su im nametali društvo i škola. U Jugoslaviji je, međutim, zahvaljujući njenom stalnom balansiranju između Istoka i Zapada, i stalnom okretanju Zapadu, naročito kada je popularna kultura u pitanju, situacija bila drugačija. Deca koja su polagala Pionirsku zakletvu, nosila crvene pionirske marame i kape „titovke“, imala su, naime, i detinjstvo u kome je bila prisutna Diznijeva magija, koja ih je uvodila u neku drugu realnost i u svet fantazije, pa, kako će se ispostaviti, i u svet kapitalizma.

Volt Dizni, tvorac legendarnih junaka Mikija Mausa i Paje Patka, svakako spada u jednu od američkih, ali i svetskih ikona 20. veka. Njegova ogromna produkcija obuhvatala je film, strip, štampu, televiziju, Diznilend, igračke i „prateću ikonografiju“, poput svezaka, olovaka, značaka, postera ili sličica za albume, i sve to stizalo je u različite krajeve sveta, što je Diznija činilo pogodnim medijumom za širenje američke propagande.

Pored toga što je bio jedan od simbola Amerike, Volt Dizni je bio i jedan od simbola potrošačkog društva, zahvaljujući obilju proizvoda koje je njegova kompanija nudila. Teoretičari koji su se bavili amerikanizacijom, američkim kulturnim imperijalizmom i globalizacijom, posebno ističu da osnovni narativi njegovih stripova reflektuju imperijalistički pogled na svet, kao i da njegova dela promovišu kapitalističke vrednosti. Jedna od najznačajnijih studija o ovoj temi je Kako čitati Paju Patka: imperijalistička ideologija u Diznijevom stripu, objavljena u Čileu 1971, u kojoj su autori Arijel Dorfman i Arman Matelar pokazali da se iza nasmejanih likova Diznijevih junaka kriju kapitalistička ideologija i kapitalističke i imperijalističke vrednosti, odnosno, da je Paja Patak jedna vrsta oružja američkog imperijalizma uperenog prema „trećem svetu“ i nerazvijenim zemljama uopšte (3).

Politikin zabavnik, prvi broj: Februar 1939. godineOsnovnim narativima i karakterizacijom likova, Volt Dizni je širio ideje o američkom načinu života, a Paja Patak je, kao idealan junak, iz situacije u situaciju živeo američki san, koji je posredstvom crtanih filmova, stripova, knjiga i igračaka, stizao do dece širom sveta. Takav Paja Patak, promoter američkog sna, brzo je našao svoje mesto i na posleratnim jugoslovenskim prostorima. Dizni se, s Pajom Patkom, pojavio u komunističkoj Jugoslaviji februara 1951. godine, od kada NIN svake nedelje objavljuje strip o njemu. Iste godine i partijski list Borba donosi strip-verziju Alise u zemlji čuda, a 1952. Paja Patak se vraća i na stranice Politike, na kojima je „živeo“ i u vreme Kraljevine Jugoslavije (4). S Diznijem je, 5. januara 1952. godine, obnovljen i Politikin zabavnik, kada počinje ponovo da izlazi u posve izmenjenim političkim i ideološkim prilikama.

Uvid u dnevni list Poltika, kao jedan od najčitanijih dnevnih štampanih medija u Jugoslaviji, pokazuje da je Dizni u ovom listu šezdesetih bio svakodnevno prisutan kroz Mikija Mausa, Paju Patka i rubriku Čuda prirode. Ova rubrika, samo pod nazivom Nepoznata priroda, objavljivana je svakodnevno i u zagrebačkom Vjesniku. Pored objavljivanja Diznijevih stripova u dnevnim novinama i Politikinom zabavniku, od novembra 1966. je, svakog četvrtka, počeo da izlazi i Mikijev zabavnik.

Pored prisustva u štampi, Diznijeva dela su rano počela da se objavljuju u Jugoslaviji i kao slikovnice i knjige. Prva Diznijeva slikovnica u posleratnom periodu štampana je u Zagrebu 1951. godine. Radilo se o Snježani i sedam patuljaka u izdanju Pionirske zastave, a potom 1952. beogradsko izdavačko preduzeće Duga počinje da izdaje seriju Diznijevih stripova i slikovnica. U periodu od 1951, kada je izašla prva Diznijeva knjiga, do 1970, u Jugoslaviji je objavljeno 204 naslova Diznijevih knjiga, slikovnica i stripova.

Šezdesetih godina je, kao „bestseler jugoslovenske izdavačke produkcije“, reklamirana i Diznijeva knjiga Svet prirode. O popularnosti i traženosti ove knjige svedoči podatak da su „izašla tri izdanja i rasprodata u rekordnom vremenu u 150.000 primeraka“. Veliku popularnost imala je i biblioteka Diznilend, u okviru koje su objavljene „knjige iz carstva Diznijeve mašte“: Diznilend, Meri Popins, Točkovi, mašine, motori, Od Ikara do kosmonauta i Od splava do atomskog broda.

Pored novinskih kioska, biblioteka, knjižara i bioskopskih dvorana, Volt Dizni je šezdesetih stigao i u medij u usponu – televiziju. Serija Diznilend počela je da se prikazuje u septembru 1966. godine, a već tada je Paja Patak izdvojen kao najpozitivniji junak uz ocenu da „često u Paji Patku ima više ljudske karakterologije, čovečanskog, nego u mnoštvu živih lica čije fizionomije mali ekran svake večeri dovodi u naše domove“ (5).

Da su američki crtani filmovi, i to ne samo Diznijevi, postali deo dečije svakodnevice u Jugoslaviji, svedoči niz napisa u štampi. Tako, na primer, 1967. do čitalaca stiže informacija da će na repertoaru i dalje biti „standardni američki crtani filmovi“, što se potpuno razlikovalo od prilika u ostalim istočnoevropskim zemljama. Termin „standardni“ sugerisao je da su se oni, na neki način, podrazumevali i da su bili deo tekućeg TV repertoara.

Popularnost i poštovanje Volta Diznija u Jugoslaviji potvrđeni su i prilikom njegove smrti 1966. velikim publicitetom tog događaja u celokupnoj jugoslovenskoj štampi, kao i nekrolozima i tekstovima o njemu, čiji su autori bili mnogi ugledni umetnici, poput oskarovca Dušana Vukotića, slikara Peđe Milosavljevića, pesnika Dušana Radovića... Smrt ove američke ikone poslužila je jugoslovenskoj strani da javnost podseti i na jugoslovensku nagradu Kekec, koja je američkom „majstoru fantazije“ dodeljena 1955. godine.

S prisustvom Volta Diznija u Jugoslaviji, proces amerikanizacije dobijao je na širini, jer je, uz diznizaciju svakodnevice jugoslovenskog detinjstva i pluralizaciju pogleda dece na svet (s jedne strane Kumrovec, s druge Patkovgrad; s jedne strane sedam neprijateljskih ofanziva, s druge Snežana i sedam patuljaka) doprineo da amerikanizacija, u političkom smislu i s političkim porukama, zahvata sve generacijske slojeve. Odrasli su američki način života videli u filmovima i televizijskim serijama, a deca su isto videla u dogodovštinama Paje Patka i njegovih sestrića. Uz to, i Volt Dizni je, prisustvom u Jugoslaviji, potvrđivao posebnost jugoslovenskog socijalizma u odnosu na ostale zemlje socijalističkog sveta, a donosio je, kao i sve što je bila amerikanizacija, i spoljnopolitičku dobit.

Na sličan način kao i Dizni, prodor u Jugoslaviju je napravio i američki strip. I strip je bio još jedan od “američkih” proizvoda, a doživeo je veliki uspon u 20. veku, čemu su, uz Volta Diznija, posebno doprineli stripovi o Tarzanu i o nizu novih super-heroja, čije su dogodovštine objavljivali najpoznatiji američki izdavači stripa.

Po Maršalu Makluanu, strip pripada svetu igara, svetu modela i prenošenju situacije s jednog mesta na drugo (6). Deca i mladi u Jugoslaviji preuzimali su mahom američke modele, vođeni i izazovima prenošenja situacije s jednog mesta na drugo, jer su preko omiljenih strip-junaka stizali na Divlji zapad, kao i u neki od fantastičnih predela i gradova stvarne ili imaginarne Amerike.

Američki strip-junaci su brzo posle Titovog sukoba sa Staljinom, napravili proboj i na jugoslovensko tržište. Uzme li se u obzir da su stripovi prvo čitalačko iskustvo dece širom sveta, može se zaključiti da su deca u jugoslovenskom socijalističkom društvu već s prvim čitalačkim iskustvima bila, i putem stripa, izložena američkim uticajima i upućivana na prihvatanje američke popularne kulture, ali i kapitalističkog načina života, koji je bio očigledan u većini američkih stripova.

Prodor američkog stripa počeo je, međutim, mnogo ranije. I strip je još jedan od fenomena američke popularne kulture koji je bio prisutan na jugoslovenskim prostorima još u vreme Kraljevine Jugoslavije. Već tridesetih, mnogi dnevni listovi ali i mnogi specijalizovani listovi posvećeni „devetoj umetnosti“, objavljivali su stripove Bak Rodžers (prvi američki SF strip), Beti Bup, Bim i Bum, Detektiv X-9 (najčuveniji strip kriminalističkog žanra), Džim iz džungle, Fantom, Flaš Gordon, Mika Miš (Miki Maus), Paja Patak, Popaj, Supermen, Tarzan...

Politikin zabavnik, koji je svoju prvu fazu izlaženja imao od 20. februara 1939. do 4. aprila 1941. godine, od prvog broja je objavljivao Mikija i Paju, a među već tada omiljenim strip junacima bili su Džim iz džungle, Brik Bradford, Popaj... Strip je, možda upravo zahvaljujući popularnosti u predratnoj Jugoslaviji, ostao prisutan i za vreme rata, među partizanima, kada se štampaju kratke satirične poruke o Hitleru, uz napomenu „pročitaj i šalji dalje“. Novo vreme i nova ideologija, uspostavljeni posle Drugog svetskog rata,  nisu, naravno, na početku, zbog potpune okrenutosti Moskvi, imali razumevanja za američku popularnu kulturu, pa su mnogi njeni produkti, uključujući i strip, doživeli udarce.

Već 1945. zabranjene su tri sveske stripa Tri ugursuza za vreme okupacije, „zbog teške povrede morala i podsticanja na kriminal“. Tada su na žestoku kritiku nailazili strip-junaci Flaš Gordon i Mandrak, ali su se domaći autori stripova dovijali, pa su, da bi se „deveta umetnost“ održala, pravili stripove poput Ratko-udarnik, čelični partijac, koji su likom nastavljali tradiciju upravo prokaženih američkih super-heroja, samo u „pakovanju“ poželjnih ideologiziranih sadržaja (7).

Jugoslovenski pionirski list: Prvi broj Kekeca, februar 1964. godineNovonastala situacija izazvana razlazom sa Moskvom, otvorila je ponovo jugoslovensko tržište za strip, koji se, posle kratkotrajnog progona, pojavljuje početkom pedesetih godina. U Hrvatsku se strip vraća 1950. godine, sa okupljanjem strip-crtača i sa nekoliko vestern-priča Andrije Maurovića. O pojavi stripova već 1951. pisao je zagrebački Vjesnik. Ovaj izdavač je u Hrvatskoj 1952. godine lansirao svoj prvi list u stripu, Vjesnikov zabavnik, ali se on brzo ugasio, a zatim su kratkotrajno izlazili listovi Petko (1952/1953) i Miki strip (1954), da bi pravi uspon stripa u Hrvatskoj obeležio Plavi vjesnik (1954-1973). U ovom listu su štampani Diznijevi stripovi, Princ Valijant, Brik Bradford, Robin Hud, Flaš Gordon, Tarzan, i mnogi drugi stripovi američkih, engleskih i italijanskih autora. Pored njih, na vrhuncu popularnosti Plavog vjesnika, stripove rade i domaći autori, braća Norbert i Valter Nojbauer, kao i „otac hrvatskog stripa“ i, po mnogim kritičarima najznačajniji jugoslovenski strip autor, Andrija Maurović.

I u Srbiji se već 1951. beleže prve strip-revije – Naš strip i Strip: ilustrovani zabavni list u stripu. Krajem pedesetih godina, jugoslovenski strip doživeo je dodatnu promociju osnivanjem Dečijih novina (1957), a iste godine Borba izdaje prvi broj Kekeca. Iako je politički upliv na razvoj stripa u Jugoslaviji teško utvrditi, jedna epizoda iz istorije stripa ipak govori o posrednom uticaju i o željenim modelima, koje je trebalo preuzimati. Kada je, naime, osnivan list Kekec, u godini velikih svemirskih trijumfa Sovjetskog Saveza (Sputnjik i slanje Lajke u kosmos), ideja osnivača bila je da ovaj list za decu nosi ime Lajka. Na ovakvu odluku usledila je burna reakcija političkog vrha, pa je list pre izlaska prvog broja preimenovan u Kekec. I u Kekecu su objavljivani mnogi stripovi stranih autora, među kojima i Diznijevi Maza i Lunja i Petar Pan, kao i Princ Valijant.

Očigledno je da se jugoslovenska vlast pedesetih lomila, kao i u mnogo čemu što je imalo veze sa Zapadom, između napada na strip i njegovog prihvatanja. Kako o tom periodu svedoči Bogdan Tirnanić, njemu je jedan od prvih zadataka u GKNOJ za Beograd bio da napiše „interno upotrebljiv tajni materijal o Flašu kao reklamnom agentu Pentagona“, a kad je to odbio, ponuđeno mu je da napiše „pamflet protiv Bima i Buma“ (8). Tirnanić, po sopstvenom svedočenju, nije hteo ni to, da bi  brzo potom došlo do „neodoljivog talasa demokratizacije“, kada su stripovi „polako ali definitivno počeli da osvajaju mesto pod suncem“ (9).

Stripovi su šezdesetih bili prisutni i u specijalizovanim časopisima, ali i u skoro svim jugoslovenskim štampanim medijima, te se i zbog toga šezdesete smatraju zlatnim dobom stripa u Jugoslaviji. Njihovi tiraži dosezali su fantastične cifre u odnosu na broj stanovnika, jer se u zemlji štampalo više od 12 miliona primeraka stripova (10)- Pored specijalizovanih časopisa posvećenih stripu, i pored mnogih pionirskih i omladinskih časopisa, stripovi su objavljivani i u dnevnoj i nedeljnoj štampi. U TV novostima su, tako, izlazili iz broja u broj (Braća Maverik, Teksas Džek, Ljubav u Las Vegasu, Tom Miks...), a Ilustrovana politika je jednu stranu posvećivala stripu. I mnogi dnevni listovi su svakodnevno donosili stripove. Politika Ekspres je, na primer, 1966. svakodnevno objavljivala „strip godine“ Modesti Blejz, a da je objavljivanje stripova imalo i svoje komercijalne i marketinške komponente svedoči podatak da su izdavanje ovog stripa, pored Politike Ekspres, omogućili i „Zavodi Crvena Zastava“ iz Kragujevca. Sredinom šezdesetih, u Mikijevom almanahu su objavljivane edicije „tankih svezaka uvoznih stripova“ američke agencije Marvel, što se dogodilo pre nego u nekim zemljama Zapadne Evrope, poput Francuske, koja se „branila“ od amerikanizacije embargom na uvoz stripova iz SAD.

Promociji stranog, mahom američkog, stripa doprinela je i Biblioteka Lale, koja je izdavala Robina Huda, Tri musketara, Tarzana i Red Rajdera, da bi od kraja šezdesetih glavni akteri ovih svezaka postali Marvelovi super-heroji. I časopisi Zenit i Panorama (pokrenuti 1965) objavljivali su prvenstveno britanske i američke stripove, a Panorama je, po Vasi Pavkoviću, zabeležena i kao „najkvalitetnija stripovska revija u Jugoslaviji“.

Ljubitelji stripa kao jedan od ključnih momenata u istoriji stripa u Jugoslaviji beleže 1968. godinu, kada Dnevnik iz Novog Sada pokreće dve značajne strip-edicije Zlatnu seriju (1968-1992) i Lunov magnus strip (1968-1993), u kojima su objavljivani Teks Viler, Zagor, Tim Dasti, Lun – kralj ponoći... Iako su u ovim edicijama izlazili uglavnom stripovi italijanskih autora, reč je bila o posebnoj, „posrednoj“ amerikanizaciji, kao i sa „špageti vesternima“, jer se radnja ovih stripova uglavnom odvijala na Divljem zapadu ili u Severnoj Americi (Kapetan Mark, Zagor). Slična, „posredna“, amerikanizacija usledila je i kasnije, naročito sa italijanskim stripom Alan Ford, čija se radnja odvija u Njujorku (11).

I čuveni filmski i strip junak Tarzan bio je na bioskopskim platnima i na kioscima širom Jugoslavije, a šezdesetih ulazi i u knjižare i biblioteke. O njegovim avanturama štampano je čak pet tomova autora E. R. Borouza, u reprezentativnoj opremi, u izdanju Epohe iz Zagreba. Ove knjige bilo je moguće kupiti na kredit u deset rata, kako su prodavane i najvrednije knjige klasika svetske i domaće književnosti, a nuđene su svim generacijama, uz ocenu da je „ljubimac omladine čitavog sveta“ u štampanoj verziji  „vredan poklon za decu, a za vas ugodan odmor i razonoda“ (12).

Ubrzo je i strip, kao i film, kao i skoro sve što je predstavljalo amerikanizaciju i okretanje Zapadu, počeo da radi za komunizam – sama nadležna služba Agitpropa je priznavala da zvanični omladinski listovi objavljuju stripove, jer ih bez stripova niko ne bi kupovao (13). Prihvatajući da američki stripovi budu i „mamci“ za domaće političke sadržaje, vlast kao da je pokazivala da čvrsto veruje u svoju politiku i ideologiju i u njenu superiornost. Već u drugoj polovini pedesetih, stripovi su u Jugoslaviji osvojili najrazličitije pionirske i omladinske listove, ali i vojne. Tu situaciju vlast je „amortizovala“ podstičući stvaranje domaćeg stripa, stripa sa domaćim temama. Tako je u listu Narodna armija početkom 1956. raspisan konkurs za strip, sa unapred preciziranim temama: „narodno-oslobodilačka borba, naša istorija ili iz života savremenog vojnika“, a u listu Krila armije izlazio je strip Diverzanti. U glasilu boraca NOB-a 4. jul, stripove su plasirali Ivo Kušanić (Majstorije druga Srećka) i Ivica Koljanin (Nesalomljivi). O sprezi vlasti i stripa, odnosno, o potrebi vlasti da strip radi za sistem i za promovisanje određenih vrednosti svedoči i konkurs Plavog vjesnika iz 1960. godine, kada je prva nagrada za najuspešnije ostvarenje „sa temom iz omladinskog života“ iznosila 100.000 dinara.

Teme iz NOB-a, kao jedna od poluga propagande u jugoslovenskom socijalizmu, i to „američkim oružjem“, kao što je bio slučaj sa rokenrolom, a još više sa „partizanskim vesternom“, bile su prisutne u jugoslovenskom stripu sve do sredine osamdesetih godina. Već pedesetih i šezdesetih, popularišući tekovine NOB-a, nastaju stripovi Doživljaji Nikoletine Bursaća, Skojevci iz male luke, Kurir pete čete, Partizanske priče, Život za slobodu...

Vrhunac je predstavljao strip Desimira Žižovića Buina Mirko i Slavko, čiji su junaci bili dečaci, partizani-kuriri, koji su se hrabro borili protiv Nemaca. Ovaj strip prvobitno je izlazio u seriji stripova Nikad robom (1963-1979), u kojoj su objavljivani stripovi s temama iz više različitih perioda jugoslovenske istorije. Zbog velike popularnosti junaka Mirka i Slavka, i zbog tiraža koji su dostizali i 200.000,  oni su od 1969. počeli da izlaze u okviru posebne edicije Mirko i Slavko. O tome  koliko je ovaj način promovisanja tekovina NOB-a bio važan, možda najbolje svedoči i cena ovih stripova. Edicija Nikad robom je, tako, godinama koštala 60 para, što govori o povlašćenom položaju koji su imali stripovi, iako su često karakterisani kao „šund literatura“.

U preuzimanju američke forme za „pakovanje“ socijalističkog sadržaja, sa stripom se otišlo čak i dalje nego s, recimo, „partizanskim vesternima“, jer su likovi Mirka i Slavka, baš onako kako se s popularnim strip-junacima radilo u Americi, štampani na majicama, na sveskama, na omotima za udžbenike i na školskim torbama, a o njima je 1973. godine snimljen i igrani film Mirko i Slavko u režiji Branimira Torija Jankovića.

Svojevrsna „diznizacija“ Jugoslavije šezdesetih godina upotpunjuje sveukupan pogled na svakodnevicu dece, i ukazuje na dve strane jugoslovenskog detinjstva, kao i jugoslovenskog društva. Deca i mladi su mogli istovremeno da budu u pionirskim organizacijama ili Savezu socijalističke omladine, da učestvuju na radnim akcijama i sletovima povodom Titovog rođendana, ali i da gledaju američke crtane filmove i čitaju Diznijeve stripove. Tako je u Jugoslaviji dobijen jedan čudan hibrid amerikanizovanog detinjstva, koje je u isto vreme bilo i socijalističko detinjstvo.

(1) Opširnije o kultu Tita u obrazovanju dece vidi u: O. Milosavljević, „Otac-genije-ljubimac: Kult vladara – najtrajniji obrazac vaspitanja dece“, u: Žene i deca: Srbija u modernizacijskim procesima XIX i XX veka, 4, Beograd 2006, 188-291.

(2) V. Arsenijević, „Ema esesa...“, Leksikon YU mitologije, Beograd 2004, 127.

(3) A. Dorfman, A. Mattelart, How to Read Donald Duck: Imperialist Ideology of the Disney Comic, New York 1991, 11.

(4) П. Марковић, Beograd između Istoka i Zapada 1948-1965, Beograd 1996, 477.

(5) Ж. Богдановић, „Мали екран“, НИН, 9. октобар 1966.

(6) M. Makluan, Poznavanje opštila – čovekovih produžetaka, Beograd 1971, 219.

(7) П. Марковић, Београд између Истока и Запада..., 476.

(8) Gradski komitet Narodne omladine Jugoslavije

(9) B. Tirnanić, Ogled o Paji Patku..., 9.

(10) S. Tomić, Strip: poreklo i značaj, 10.

(11) Alan Ford je u Jugoslaviji počeo da izlazi 1972, u izdanju zagrebačkog Vjesnika.

(12) Reklama za knjige Tarzan, Политика, 6. јун 1965, 32.

(13) П. Марковић, Београд између Истока и Запада..., 477.

Oceni 5