Plameni pozdravi: Reprezentativni portret detinjstva u socijalističkoj Jugoslaviji (6)
Pionn 11 S

Recital u Osnovnoj školi "Pavao Lončarić", Vrapče

Photo: 8cvrapche.wordpress.com

Pesma nas je održala

Bila sam uverena da se nastup školskog hora, koji mi je bio prva asocijacija na temu „reprezentativnog portreta detinjstva u socijalističkoj Jugoslaviji“, odigrao 1980. godine, neposredno pre nego što je Tito umro. Moralo je biti tako, razmišljala sam. Zašto bismo inače, kako je prikazano na fotografiji, načinom odevanja (plave suknje i pantalone, i majice u plavoj, beloj i crvenoj boji) inscenirali jugoslovensku zastavu, proizvodeći svojim telima-i-odelima prepoznatljiv i jak ideološki simbol, u vremenu koje inače pamtim po stripovima, popularnoj muzici i uobičajenim mladalačkim preokupacijama.

Moje jugoslovensko detinjstvo, kako ga se sećam, bilo je u velikoj meri lišeno ideoloških upliva. U školu sam pošla, i u Pionirsku organizaciju primljena, 1972. godine, u vreme kada je projekat „srećnog socijalističkog detinjstva“ bio uveliko normalizovan, i odrastala u deceniji u kojoj je „potrošački socijalizam“ bio na vrhuncu. Sadržaji popularne kulture uveliko su prodirali u svakodnevicu, i oblikovali su dečji svet sve obuhvatnije. Pored časopisa, knjiga, filmova i tv-serija sa evropskog Zapada i Amerike, narastala je i domaća proizvodnja popularnih sadržaja za decu. Mora biti, progovaralo je moje analitičko Ja, da je ovo performiranje simbola ideološke i političke pripadnosti poteklo iz osetljivosti istorijskog trenutka – mogao je biti mart ili april (opštinske smotre obično su se odigravale u to vreme), i telo vođe polagano je umiralo u Kliničkom centru u Ljubljani, pa bismo našu muzičko-scensku izvedbu mogli razumeti kao jedan od mnogobrojnih činova simboličke podrške, koji su tih dana i meseci preplavljivali javnost.

U ovo objašnjenje nekako sam „prošvercovala“ i sećanje da smo tom prilikom u poslednjem trenutku promenili repertoar koji smo dugo uvežbavali, i da je, umesto višeglasne kompozicije koja je svakako bila složenija za izvođenje i reprezentativnija za ocenu, naša profesorka i dirigentkinja Dragica Veljković izabrala da dvoglasno otpevamo tada popularnu pesmu Milutina Popovića Zahara „Jugoslavija“. Ovo jednostavno izvođenje, sa folklornim prizvukom, koji je bio potcrtan pratnjom harmonike i ritmom daira, odudaralo je od uobičajenog horskog repertoara i moralo je smanjivati naše šanse za visok plasman i dalje kvalifikacije. Zašto bismo onda to uradili, osim ako nije u pitanju nešto bitnije, ključni simbol ili vrednost iznad svakodnevnog poretka stvari, čemu je potrebno na simbolički način udahnuti snagu i ojačati ga.

Aleksej Jurčak ove osnovne elemente ideološkog diskursa naziva meta-simbolima, na čijoj razradi i utelovljenju, te performativnim izvedbama, počiva jedan društveni poredak. Titov kult jeste jedan od meta-simbola ideologije jugoslovenskog socijalizma, pa je sasvim logično da se u kriznim trenucima (kakav je bila i Titova bolest), njegov kult perfomativno ojačava, makar to bilo u vreme uznapredovale kulturne liberalizacije u njegovoj zemlji, zaključila sam na kraju svoju početnu nedoumicu i neusaglašenost između sećanja na ličnu istoriju i sećanja na kolektivni život i njegove javne manifestacije. Da li?

Kada sam pronašla i počela brižljivije da proučavam fotografiju na kojoj je ovekovečen ovaj momenat, o kojoj sam do tada samo razmišljala i raščlanjivala sećanja vezana za nju, iznenadila sam se. Upoređivanjem nekoliko fotografija na kojima su prikazivani naši horski nastupi na opštinskim smotrama, brzo sam shvatila da fotografija hora-zastave potiče iz ranijeg perioda, da pripada samom početku „viših razreda“ osmogodišnje škole, i da je snimljena u proleće 1977. godine. Ideja o intenzivnoj evokaciji ideoloških simbola u kriznim trenucima tako je pala u vodu.

Druga fotografija, na kojoj ja držim daire, i na kojoj pevamo uz pratnju harmonike jeste snimljena 1980. i najverovatnije tu jeste u pitanju pevanje Zaharove „Jugoslavije“, ali smo obučeni u jednostavnu, tamno plavo-belu kombinaciju (bez pionirskih marama), kakva nije bila neuobičajena i u drugim formalnim prilikama. U mojoj prvobitnoj mentalnoj slici ovog događaja očigledno je na delu bio „rad sećanja“, koji je prošlost oblikovao u skladu sa mnemoničkim ograničenjima i naknadnim znanjima i iskustvima, brišući neke delove, prespajajući i stapajući druge, u jedinstvenu zamišljenu sliku nekadašnjeg života, i sebe u njemu. Međutim, faktografija ove i nekih drugih fotografija koje sam imala prilike da u međuvremenu pregledam, otkriva da je ideološki diskurs bio živ tokom sedamdesetih, pa čak i do polovine osamdesetih, i da je uplivavao u javne manifestacije omladinske kulture - školske priredbe, takmičenja, susrete – koje na prvi pogled nisu imale nikakve veze sa ideologijom. S druge strane, kratko arheološko istraživanje muzičke istorije u stanu mojih roditelja, pokazalo mi je šta smo u to vreme voleli da slušamo, i šta je bilo dostupno na jugoslovenskom tržištu, jer sam iste te godine za rođendan dobila nekoliko „singl“ ploča, među kojima su bile pesme Rolingstounsa, Bitlsa, Boba Dilana, kao i pobedničke pesme sa Evrovizije.

 

Očito je da je odrastanje moje, poslednje jugoslovenske generacije, bilo u velikoj meri u saglasju sa tokovima zapadne kulture, ali se od njega u nekoj meri i razlikovalo. Za period detinjstva i mladosti u socijalističkoj Jugoslaviji bilo je karakteristično da je sve vreme, kroz ceo period socijalizma, postojao dupli kolosek identifikacije. Pionirska organizacija, iako je menjala svoj karakter kroz više decenija svog postojanja, ipak nikada nije prestala da postoji, niti je ritual prijema u pionire prestao od kraja Drugog svetskog rata do 1989. godine, i ona, mada značajno transformisana tokom decenija, nije izgubila snagu bar formalnog okvira u kome su deca socijalizovana. Istovremeno, uticaj popularne kulture na odrastanje jugoslovenskih generacija bio je nedvosmislen i značajan. O svakom od ova dva nivoa identifikacije, jednom koji je javan, neskriveno ideološki, formalni, autoritarni, institucionalni, ritualni, i drugom koji se odnosi na privatno, popularno, neformalno, hedonističko, vaninstitucionalno, i nestruktuirano, već je dosta pisano. Ono što nam je do sada izmicalo, a što se pokazuje i kao manjkavost u mom razmišljanju o fotografiji sa početka, jeste kako da se ta dva nivoa dovedu u vezu.

Kako u svojoj analizi kulturnih praksi pripadnika poslednje sovjetske generacije pokazuje Aleksej Jurčak, stvaranje novih značenja i lagana transformacija društva ne dešavaju se samo kroz prijem elemenata zapadne kulture, i stvaranje alternativnih oblika praksi, razmišljanja i drugačijeg sistema vrednosti, koji vremenom prevladava. Jurčak (2005)[1] analizira kako su nove vrednosti kreirane unutar postojećih institucija i praksi socijalističkog društva. On govori o performativnom pomaku, koji je učinio da se autoritativni diskurs, sačinjen od govora, fraza, slika, prizora, rituala, ustaljenih rutina masovnih organizacija, "deteritorijalizuje" - da se proizvodnja označavajuće retorike i praksi izvodi rutinski, bez uživljavanja, što obesnažuje označeno i omogućava da se u okrilju zvaničnih institucija stvaraju nova značenja. Ovo podrazumeva da se o akterima razmišlja ne kao o žrtvama ideologije, i njenim bespomoćnim objektima, niti kao o njenim radikalnim oponentima (disidentima), a ni kao o njenim vatrenim protagonistima (aktivisti), već kao o subjektima koji su najvećim delom bili posvećeni stvaranju "normalnog života" i njegovom praktikovanju, i koji su zauzimali različite pozicije u odnosu na ideologiju i etiku socijalizma.

Jurčakovi uvidi, čini mi se, dobro opisuju moje lično, a možda čak i kolektivno iskustvo pripadnika poslednje jugoslovenske generacije, rođenih između 1960. i 1970. godine, koji su svoj formativni generacijski period proživeli tokom kasnih sedamdesetih i osamdesetih godina, u vreme poznog socijalizma, uoči i nakon smrti Josipa Broza Tita kao značajne političke figure i jednog od najvažnijih označavajućih jugoslovenskog autoritativnog diskursa. U ovom periodu još intenzivnije nego u prethodnim, dečji subjekt se oblikovao i unutar više kolektivističkih praksi u školama, školskim ritualima, i unutar mreže različitih uticaja porodice, vršnjaka, medija, muzike, filma, koji su dominirali privatnošću, i u prostorima koji su prevazilazili granice podele na privatno i javno.

Drugim rečima, deca i mladi su u najvećoj meri rutinski učestvovali u performativnim činovima reprodukcije poretka, a da to nije automatski značilo da su indoktrinirani i manipulisani, nesvesni rada ideologije. Štaviše, naročito tokom osamdesetih, obilje je primera u kojima se vidi da se prema ideološkom diskursu uspostavlja kritički odnos, koji negde, kao u slučaju viceva, dobija suptilnije, a negde, na primeru satire, aforizama i omladinske potkulture, i otvoreno ironične oblike. Uticaji poreklom iz oficijelnih i neoficijelnih diskursa su se prožimali, dopunjavali, potvrđivali, ali su se mogli i međusobno razlikovati, razilaziti, osporavati, pa i sukobljavati, a u procepima koji su se stvarali između (što je vreme prolazilo, sve učestalijeg) performativnog reprodukovanja poretka i zbiljskih preokupacija mladih naraštaja, stvarane su nove vrednosti i nova značenja, neretko u postojećim okvirima, ali nadilazeći ih, i "reteritorijalizujući" novonastalu kulturu, oblike društvenosti, povezivanja, solidarnosti.

Zanimljivo je pitanje kako se unutar institucija, uključujući i pionirsku organizaciju, odvijao dečji život koji je imao neke drugačije sadržaje, koji su bili neideološki ili vrlo labavo ideološki, i kako su se kroz te sadržaje transformisale same institucije, i, možda još važnije, stvarala značenja i prakse van normativnih okvira aktuelnog ideološkog poretka. Dobar primer su domovi pionira, koji su bili pravi mali dečji kulturni centri, pa su zapravo bez problema to i postali posle pada socijalizma. U pančevačkom Domu pionira, koji sam posećivala tokom osnovne škole, krajem sedamdesetih i tokom osamdesetih radio je Pionirski operski studio, jedinstvena institucija u tadašnjoj Jugoslaviji, u kojoj smo pripremali i izvodili dečje opere poznatih kompozitora, uključujući i „Malog dimnjačara“ Bendžamina Britna, uporedo sa organizacijom pionirskih pohoda i organizovanjem kursa za pionirske rukovodioce. Štaviše, postojeća infrastruktura i institucionalna mreža domova pionira i pionirskih manifestacija korišćena je da se organizuju gostovanja i nastupi, što je stvaralo značajno izvođačko iskustvo, i mnogima iz ove muzičke družine omogućilo da kasnije nastave da se profesionalno bave muzikom. Domovi omladine, omladinske novine, omladinska pozorišta, gitarijade, pa čak i sekcije marksizma u nekim školama u kojima su radili mlađi i progresivniji profesori - sve su to primeri mesta i institucija koje su bile deo sistema i postojale zahvaljujući njemu, ali su vremenom postajale okvir i pogon za proizvodnju novih značenja, novih oblika društvenosti, koje su prevazilazile postojeći poredak.

Umesto ideje da jedna od stvarnosti koje su se blisko dodirivale i preklapale mora biti lažna, i umesto tumačenja socijalizma u binarnim kategorijama karakterističnim za hladnoratovsku epistemologiju: do kraja (nekritički) verovati u ideologiju jugoslovenskog socijalizma ili osporavati je u potpunosti, javno ili privatno, zašto ne ispitati, kako predlaže Jurčak, mogućnost istovremenog performativnog održavanja poretka i njegove lagane promene kroz stvaranje novih sadržaja i značenja u prostoru simultanog bivanja unutar okvira poretka, ali i izvan njega? Možda bi nam tada moglo biti jasnije zašto je, slično kao i u Sovjetskom Savezu, pad socijalizma u Jugoslaviji delovao neočekivano, ali ipak nikoga nije preterano iznenadio. Ovo bi, takođe, moglo doneti potrebnu heterogenost u konceptualizaciji socijalizma, omogućiti manje parohijalnu i esencijalističku perspektivu, pomeriti naglasak sa egzotizacije ovog poretka na uporedno proučavanje oblika modernosti u svetu u drugoj polovini 20. veka, i, sudeći po primeru kojim sam započela ovaj esej – ne i najmanje važno, omogućiti stvaranje povezujućih niti između ličnih sećanja i društvene istorije ovog perioda.

 

[1] Alexei, Jurchak, Everything Was Forever, Until It Was No More, Princeton University Press, 2005.

Oceni 5