Plameni pozdravi: Reprezentativni portret detinjstva u socijalističkoj Jugoslaviji (2)
Yunoo 14 S

Pionirska zakletva: Zavetujem se da ću čuvati bratstvo i jedinstvo naših naroda i slobodu naše otadžbine stečene krvlju najboljih sinova

Photo: Jože Gall

Pionirska zakletva: Marljivo ću učiti, poštovati roditelje, biti veran drug

Veoma je delikatna pozicija u kojoj istoričar postaje objekat svoga istraživanja. Govoriti o pionirima stavlja me upravo u ulogu osobe koja pokušava da uspostavi distancu prema predmetu svoje analize, koju u isto vreme nevoljno, ali snažno obuzimaju veoma jake emocije. Objašnjavati proces socijalizacije deteta, govoriti o pionirima i pionirkama i njihovom položaju i značaju u socijalističkoj Jugoslaviji, za mene je upravo takvo iskustvo.

Vraća me u sada već davne dane decembra 1973. godine, kada sam sa  mojim drugaricama i drugarima položila Pionirsku zakletvu koju i danas pamtim: „Danas kada postajem pionir dajem svečano obećanje da ću marljivo učiti i raditi, poštovati roditelje i starije i biti veran i iskren drug, koji drži datu reč. Da ću slediti put najboljih pionira, ceniti slavno delo partizana i napredne ljude sveta koji žele slobodu i mir. Da ću voleti svoju domovinu, njene bratske narode sve, i graditi novi život, pun radosti i sreće.“

Ovaj tekst je četvrta zvanična formulacija Pionirske zakletve. Prvi Svečani zavet pionira izgovaran neposredno po završetku rata 1946. godine je bio nešto koncizniji: „Zavetujem se pred pionirskom zastavom i pred svojim drugovima pionirima da ću učiti i živeti kao veran sin svoje domovine – Federativne narodne republike Jugoslavije. Zavetujem se da ću čuvati bratstvo i jedinstvo naših naroda i slobodu naše otadžbine stečene krvlju najboljih sinova. Za domovinu s Titom Napred!“.

„Mi smo mali pioniri, partizani smo i mi/ da nam dođu lepši dani borimo se svi“

U godinama neposredno po završetku Drugog svetskog rata i socijalističke revolucije, motiv učešća najmlađih u NOB-u je bio sveprisutan u javnom prostoru. U govorima najviših partijskih i državnih rukovodilaca on je posebno istican, a Josip Broz Tito ga je opisao na sledeći način: „Kada idu u borbu ljudi, vojska koju je država stvorila, (...) onda je to njihova dužnost prema svojoj domovini (...), ali kada bez mobilizacije, dobrovoljno, djeca od 12, 14, 15, 16 godina idu u borbu, znajući da će u njoj poginuti – onda je to više nego dug prema domovini, onda je to nadčovječanski heroizam mladih ljudi, koji žrtvuju sebe, iako još nisu upravo ni stupili u život – da bi buduća pokolenja bila srećna“. Koračnica Pionirska, koja je bila namenjena izvođenju najmlađih pionira odslikavala je identičan sentiment kroz stihove: „Mi smo mali pioniri, partizani smo i mi/ da nam dođu lepši dani borimo se svi“.

Deca posle rata: Sa osmehom u budućnostNeposredno po završetku rata, učešće dece u partizanskim jedinicama našlo je odjek u pravnoj regulativi. Naime, 18. aprila 1945. godine Ministarstvo unutrašnjih poslova Srbije je donelo akt po kome je biračko pravo priznato svim aktivnim borcima, bez obzira na njihovu starost, što je značilo da su u biračke spiskove uneta i lica – aktivni borci ispod 18 godina starosti. Ona su bila upisana u biračke spiskove vojnih jedinica, ali im je raspisom Povereništva Unutrašnjih poslova od 26. decembra 1944. godine, biračko pravo zadržano i po otpuštanju iz vojske. Ministarstvo za Konstituantu je bilo saglasno sa ovim mišljenjem i odobrilo unošenje maloletnih lica koja su bili učesnici rata u spiskove birača.

Deca su u isto vreme istaknuta kao najvažnija briga nove države. Deca bez roditeljske zaštite, socijalno ugrožena i deca palih boraca su na simboličnoj ravni označavana kao najvažniji članovi društva, a briga o njima je postavljana kao prioritet u funkcionisanju države. Završetkom rata država se suočila sa brojem od, kako je u jednom izveštaju zvanično saopšteno, 1.388. 456 socijalano ugrožene dece i čak  103.165 dece palih boraca, o kojima je brigu preuzelo Ministarstvo socijalne politike Demokratske Fedrativne Jugoslavije.

Država se obavezala da će decu palih boraca dvaputa godišnje obući i da će im plaćati školarinu i školski pribor, kao i da će isplaćivati novčanu pomoć od 300-500 dinara po detetu. Vremenom je pri Centralnom odboru SUBNORA uspostavljen i Fond za školovanje dece palih boraca, kome je od 1957. godine Savezno izvršno veće dodeljivalo dopunska sredstva. Njihova pozicija je bez sumnje bila od izuzetnog značaja, ali nije odudarala od opštih pravila koja su postepeno uspostavljana.

Zbog problema oko organizacije domova, u prvim danima po oslobođenju zemlje, podstican je smeštaj dece po porodicama, a Ministarstvo socijalne politike Demokratske Federativne Jugoslavije je 16. oktobra 1945. na osnovu izveštaja zemaljskih ministarstava socijalne politike propisalo da se „kolonizacija dece po porodicama (mora postojati kontrolno osoblje) ima sprovesti do zime“. Određena su mesta i porodice koje su bile u stanju da prihvate ugroženu decu, pri čemu je kao posebno isticano da se mora voditi računa o vaspitavanju dece u duhu Narodnooslobodilačke borbe. Ogroman broj nezbrinute dece, njihova neuhranjenost i nežno zdravlje uslovili su organizaciju sistema domova, ali i niza dečijih letovališta i oporavilišta. Vremenom je ovaj vid brige unapređivan, o čemu su svedočili i brojni priručnici koji su instruirali vaspitače za rad sa decom. Iako su se uglavnom bavili praktičnim pitanjima borbe sa komarcima, organizacije izleta i slično, nikada nisu zanemarivali ni sugestije o potrebi čitanja Dedijerovog, Dudićevog i Nazorovog Dnevnika deci u trenucima odmora.

Pionirska uniforma ključna u procesu spajanja dece različitih interesovanja i sposobnosti

Školski koncert za Dan žena: Proslava 8. marta, Maribor, 1960. godine

Rad sa pionirima je postao jedan od prioriteta nove socijalističke zajednice. Kroz brojne svečanosti i proslave, etablirani su patriotski praznici, čije je proslavljanje najredovnije sprovođeno među mlađim generacijama jer, kako je isticano, „ostavljaju svoj pečat na razvoj ličnosti pionira”. U školama su praznovani: 29. novembar kao Dan Republike, 22. decembar kao Dan Jugoslovenske narodne armije, 27. decembar kao Dan pionira, 8. mart kao Dan žena, 1. maj Međunarodni praznik rada, 25. maj kao Dan mladosti, 4. juli kao Dan ustanka, Dan oslobođenja (mesta), Dan škole, ili odreda. U savetima pionirskim rukovodiocima je preporučivano da se praznici ne proslavljaju na isti način. “Česta ponavljanja su dosadna naročito mladima” i isticano da “poseban čar unose organizacione pripreme: planiranja proslava”.

Stoga je isticano da je veoma bitan i spoljni izgled učesnika na priredbama. Đaci su obično postajali pioniri na Dan pionira, ili Dan Republike, kada su svečanosti bile obeležene sećanjima na pionire kurire i bombaše iz vremena Narodnooslobodilačke borbe. Savetovano je čitanje knjiga: Pioniri u borbi i učenje pesama: Mali heroji, Pioniri mi smo mali, Ko to ide ko to stupa, Pioniri maleni, Pionirska marama. Veoma su precizno organizovani nastupi i pravila pri izvođenju priredbi: izgled svečane sale, horski nastup, izbor pesama, recitacija, odlomci iz dnevnika sa pohoda ili  letovanja, muzičke tačke, ritmičke vežbe, izbor hora.

Interesanto je da su tri proslavljana praznika u školama pripadala datumima iz istorije međunarodnog radničkog pokreta: 8. mart – Dan žena, 1. maj – Dan rada, 9. Maj – Dan pobede, dok su ostali imali opštejugoslovenski, ili lokalni karakter (proslava dana škole, ili pionirskog odreda, dana oslobođenja mesta...). Manifestacije su uključivale aktivnu upotreba simbola, kad god je to bilo moguće. Simboli su pionire isticali kao prepoznatljive članove kolektiva – od marame, kape-titovke, do plavo-bele uniforme. Posebna obeležja mogli su imati i mali recitatori, članovi horova, izviđači, gorani, ali je upravo pionirska uniforma isticana kao ključna u procesu spajanja dece različitih interesovanja i sposobnosti.

Nova ideologija je decu uključivala kao ravnopravne članove zajednice ističući njihovo učešće u oružanim akcijama kao najsvetliji primer junaštva. U isto vreme je potenciranje primera bezosećajnih pogubljenja dece u obaveznoj lektiri koja je obilovala surovim pričama, herojskom narativu pridavalo martirske komponente. Prikazujući partizanske jedinice kao sigurnu kuću za brojnu decu koja su ostala bez roditelja, potenciran je sveobuhvatni karakter antifašističkog pokreta kao gotovo porodičnog okruženja u kome je svako imao ravnopravnu ulogu:

Na Kozari djete puže,
Pa mi kaže: - Zdravo druže!

Zdravo, druže partizane,
Ima l' žive moje mame?

Nema, nema, drago djete,
Zaklaše je Švabe klete.(....)
Ti ne tuguj, drago djete,
Sad si briga naše čete.

Odsad će se tvoja mati
Naša prva četa zvati.

Specijalna ekskurzija: Sedam dana do rodnog kraja Josipa Broza Tita

Drugovi rukovodioci u poslu: Edvard Bevc Kardelj, Aleksandar Leka Ranković i drug Tito zvani Stari

Centralna figura u nizu simbola koji su komunicirali sa mladim generacijama, bio je bez sumnje Josip Broz Tito koji je predstavljan kao paradigma celokupne zajednice i njenih stremljenja. Njegove biste su najčešće postavljane, uz poprsja i portrete Narodnih heroja i istorijskih ličnosti čija su imena škole nosile, u centralnim aulama škola i na istaknutim mestima u brojnim dečijim ustanovama. Upoznavanje sa Titovim životom je predstavljalo najjasniji način usmeravanja mladih generacija sa željenim modelom ponašanja.

Približavanje Titovog lika je snaženo posetama njegovom rodnom kraju i pričama za decu koje su pružale mogućnost lične identifikacije. Prema programu ekskurzija iz Srbije u Kumrovec prvog dana se spavalo u Vinkovcima, gde su se pioniri upoznavali sa decom sa kojom su se već duže dopisivali. Drugi dan su provodili u Zagrebu, gde su upoznavali mesta značajna za razvoj revolucionarnog pokreta i vezana za život Josipa Broza Tita. Trećeg dana su odlazili na vrh Sljemena i spavali u Gornjoj Bistri. Četvrti dan je bio predviđen za kratko fiskulturno druženje, dok su petog dana odlazili peške do Bistričkih Toplica i lipe Matije Gupca. Šestog dana je bila predviđena šetnja do zamka Trakošćan i najzad sedmog dana dolazak u Kumrovec, sa obaveznim izletom do reke Sutle. Pisanje čestitike Josipu Brozu Titu je predstavljano kao jedan od najlepših momenata putovanja.

Otvaranje nove trpezarije za đake: Bosanski Brod 1966. godine

Potenciranje Titovog skromnog socijalnog porekla bio je okvir brojnih priča koje su bile deo obavezne školske literature. Priče iz Titovog detinjstva su ga prikazivale kao inicijatora, organizatora i snalažljivog dečaka, čime je neminovno postajao heroj novih generacija. Knjiga 360 priča o drugu Titu, na primer, bila je neka vrsta Priča hiljadu i jedne noći – namenjena za  čitanje deci pred spavanje. Njegov lik okružen decom se smešio sa prvih strana bukvara i udžbenika familijarizujući se sa pionirima i dobijajući atribute oca (1)

Lice tvrdo šapa lavlja,
Ali na dnu grudi skrito,
Srce ima kao otac,
Drug nam Tito, Tito, Tito.

Sledila ga je plejada heroja rata i revolucije, čije je junaštvo predstavljalo uzor novim generacijama. Ličnosti koje su predstavljene deci u formi ideala bili su “Lola Ribar, Vukica Mitrović, Sava Kovačević, Marija Bursać, Sirogojno i drugi». Pedagozi su posebno isticali potrebu popularizacije herojskih dela pionira u toku rata, kako bi se kod dece izgrađivao željeni model ponašanja: “Potrebno je da ovi likovi postanu bliski, dragi, da prožive sa njima te tragične doživljaje, da osete lepotu i težinu njihovog dela i žrtve”.

Najpopularniji partizanski strip: Mirko i Slavko u akciji protiv mrskog neprijatelja

Izdvojeni kao Narodni heroji, oni su veličali martirstvo za zajednicu kao ključni element kojim su propagirane ratničke tradicije, ali i preduslov života u miru. Za sve uzraste je postojao adekvatan medijator – od formi slikovnica, preko prigodnih priča i stripova, do avanturističkih partizanskih romana i filmova (2). I virtuelni, izmišljeni likovi i strip junaci, poput najpoznatijih Mirka i Slavka, herojstvo su činili stalno prisutnim u svakodnevici najmlađih genaracija (3).

Primanje u Savez pionira, dan koji se pamti

Deca su postajala članovi pionirskih i omladinskih organizacija na mitskim mestima rata i revolucije, kao što je bio grob Save Kovačevića na Tjentištu, čime je direktno povezivana revolucija sa njihovim životom u miru. Pri tome je čin primanja u Savez pionira Jugoslavije, ili u Savez socijalističke omladine Jugoslavije, kao oblik posvećenja najmlađih i njihovog ravnopravnog uključivanja u zajednicu, nosio snagu obreda inicijacije:

„Tog trenutka naša društvena zajednica, svi mi odrasli, iskazujemo sedmogodišnjem djetetu da ga smatramo zvaničnim članom našeg općedruštvenog kolektiva. Tim činom odrasli simbolički uvađaju dijete u društveni život; uvode ga kroz njegovu dječju organizaciju, na specifičan način u područje prava i obaveza, u područje samoupravljanja, u područje kolektivnog rada i života, u kojem opći uspjeh zavisi od aktivnosti i sposobnosti svakog pojedinca,….u kojem svaki pojedinac može naći i dobiti elemente koji ga u okviru naše društvene zajednice čine sretnim i zadovoljnim.“

Dečiji hor sa pionirskim ambicijama: Nikšić, 1962. godine

Iz perspektive deteta bio je to dan koji se pamti. Pionirska zakletva je dugo ostajala u sećanju. Šta više, jedinstvo pionira, omladinaca i ratnika revolucije je naglašavano i održavano redovnim učešćem svih generacija pionira u svečanostima inicijacije, ne samo kao direktnih subjekata, već i kao redovnih posmatrača.

Elementi heroja koji su potencirani kod dece: Ratnički elan i borbenost do smrti

Mesta svečanih okupljanja i polaganja zakletvi najčešće su bili spomenici i spomen – parkovi. Ne čudi što je već u prvim godinama po završetku rata odlučeno da se između ostalih podigne i spomenik pionirima borcima, kao hommage njihovom učešću u borbi. Iako se od ovako formulisane ideje ubrzo odustalo, u Krupnju je 1955. godine postavljen Spomenik partizanskom kuriru Stevana Bodnarova. Termini kurir i bombaš su postali gotovo sinonimi za pionirsko učešće u ratu, pa i ne čudi što su dva najznačajnija spomenika deci partizanima podignuti upravo bezimenom kuriru, i nešto kasnije opšte poznatom i slavljenom bombašu Bošku Buhi.

Po ideji učenice Jadranke Babić: Boško Buha s puškom i jabukom u ruciPodizanje spomenika Bošku Buhi na mestu njegove pogibije u blizini sela Jabuka kod Prijepolja na granici Srbije i Crne Gore prenosilo je novi identitet zajednice najmlađim generacijama. Iako priznati junak još za života i jedan od najistaknutijih heroja rata tokom pedesetih i šezdesetih godina, Boško Buha je snažno izdvojen podizanjem spomen-parka na Jabuci i organizacijom redovnih godišnjih Susreta pionira od 1975 godine. Njegov novi spomenik tada je urađen na osnovu javnog konkursa za idejno rešenje, na kome su sa 6.000 predloga učestvovali učenici osnovnih škola. Ideja učenice Jadranke Berić iz Gornjeg Milanovca da spomenik treba da predstavi mladog bombaša kako stoji na otvorenom bukvaru i drži pušku i jabuku, objedinila je potrebu popularisanja škole i očuvanja revolucionarnog duha mladih generacija. Ratnički elan i borbenost do smrti su bili elementi heroja koji su potencirani kod dece. Dečija pesma je taj trenutak opisala na sledeći način:

Bombom je Švabi razneo telo
Kad ovaj jurnu na njihov stroj;

Al tane drugog probi mu čelo
Herojski pade za narod svoj.

Na bedemu časti je gordo stao
Veran drug.
Herojski život za nas je dao,
Rođenoj zemlji najveći drug

Lik Boška Buhe živi u nama,
Njegov je podvig naš radni zov;

S pesmom o njemu, likom u duhu,
Hrlimo smelo u život nov.

Spomen-kompleks posvećen Bošku Buhi je predstavljao reorganizovano brigadirsko naselje, sazidano u vreme izgradnje pruge Beograd–Bar (1971–1975). U centru koji je izgrađen za 14.000 brigadira nastavljeno je sa održavanjem manifestacija, koje su preimenovane u Susreti imenjaka na Jabuci, okupljajući pionirske odrede koji su nosili ime Boška Buhe. Savet Saveza pionira Jugoslavije je 18. februara 1977. odlučio da manifestacija dobije opštejugoslovenski značaj. Spomenik Boška Buhe je okružilo osam bista pionira iz svih republika i pokrajina, a prvi međurepublički skup na Jabuci je nosio naziv Bratstvo-jedinstvo, to blago naše, kao zenicu oka svog čuvaću i ja, pionir Titov, tako mi časnog imena mog. Celokupan koncept organizacije spomenika i manifestacije je odražavao potrebu etabliranja socijalističkog patriotizma kroz obrazovanje i vaspitanje i pokušaj države da ideologiju slabe centralne vlasti, a jake socijalističke svesti etablira kao kolektivnu identifikaciju.

Srećom pa nije srušen: Spomenik Bošku Buhi u selu Jabuka

Kao i većina spomeničkih kompleksa građenih tokom šezdesetih i sedamdesetih godina dvadesetog veka, i on je uključivao instituciju muzeja, pri čemu su izloženi eksponati predstavljali poklone koje su slali učenici osnovnih škola. Tako su se među izloženim predmetima našli: ručni radovi dece, ali  i gramofonske ploče, udžbenici, knjige, slike i grafike. Na taj način, ovaj spomen-kompleks je predstavljao samo jedan od elemenata obnavljanja revolucionarnog sentimenta, ispoljenog između ostalog i kroz obnovljenu popularnost omladinskih radnih akcija, pohode pionira i omladinaca tragom partizanskih jedinica, pionirske igre, pionirske logore, organizacije izviđača, gorana i narodne tehnike, društveno-koristan rad, Velike školske časove u Kragujevcu, na Sutjesci, Petrovoj Gori, Kozari, Pohorju, Jasenovcu, Kumrovcu...

Potenciranje herojske tradicije u vaspitanju dece i omladine

Prioriteti propagirani kroz sistem školovanja i odrastanja dece tokom sedamdesetih godina dvadesetog veka su hijerarhizovani po sledećem redosledu: na prvo mesto je istaknuta privrženost radničkoj klasi i njenoj revolucionarnoj misli, a sledila je privrženost ideji bratstva i jedinstva i nacionalne ravnopravnosti, internacionalizmu, razvijanju aktivnog stvaralačkog odnosa prema društvu i odnosima u njemu i razvijanju etičkih vrednosti koje stvara socijalistička revolucija. Spomen-kompleks posvećen Bošku Buhi funkcionisao je upravo na ovim principima. Pioniri i omladinci organizovani u odrede palili su logorske vatre i na pionirskim poselima uz kozaračko kolo razvijali bliskost. Kroz razgovore sa preživelim borcima u dečijoj imaginaciji su oživljavane epizode Drugog svetskog rata. Na Jabuci je pionirsko poselo organizovano po dolasku pionira nosilo naziv: Pionirke, pioniri, nekad slavni partizani i kuriri čime su kroz reči popularne pesme dodatno potencirane herojske tradicije u vaspitanju dece i omladine.

Susret vojnih starešina i pionira: Da deca budu poštena i hrabra

Liberalizacija društva koja je karakterisala početak sedamdesetih godina podsticala je delove političke elite na pronalaženje novih oblika komunikacije sa najmlađim generacijama.  U isto vreme ona je izazivala otpore i neslaganja. Pred uticajima pop i rok kulture koji su „našu mlada generaciju pokušali da zatruju malograđanskom ideologijom i drugim antisamoupravnim i antisocijalističkim uticajima,  da se mladi odvoje od naše revolucije i njenih ideala, konzervativne struje su potencirale dogmatsku reafirmaciji ratnih narativa kao mogućnost novog objedinjavanja zajednice (4).

(1) Knjiga o Titu, France Bevka je bila uvrštena u obaveznu lektiru učenika osnovnih škola širom zemlje i imala najveći broj izdanja na svim jezicima, uključujući i Brajevo pismo. Pored nje, u lektiru su vremenom ušla i dela: Milivoj Matošec, Dječak sa Sutle, Zagreb 1986 (šesto izdanje), Miroljub Jevtović, Priče o Titu, Beograd 1981, Zvonko Štaubringer, Miloje Popović, Od Kumrovca do slobode, Priče o drugu Titu, Gornji Milanovac 1982. Isti autori su priredili i 360 priča o drugu Titu. Povodom Titovog 80. rođendana Pozorište Boško Buha i mnoga dečija pozorišta u Jugoslaviji su prikazivala predstavu Priče o drugu Titu, što je predstavljalo scensku adaptaciju čitave edicije. U Kumrovcu je 29. novembra 1974. godine Josip Broz Tito prisustvovao predstavi.

(2) Književna zadruga Drugari iz Sarajeva je, na primer, u tri kola štampala slikovnice koje su prikazivale najvažnije epizode Narodnooslobodilačke borbe (Prvo kolo: Užička republika, Bitka za ranjenike, Sutjeska, Desant na Drvar, Igmanski marš, Kozara, Drugo kolo: Bihaćka republika, Petrova gora, Sremski partizani, Pohorski bataljon, Bogomilski pohod, Partizanska mornarica, Treće kolo: Kragujevac, Partizanska avijacija, Grmeč planina, Sanička žetva, Slavonija, Jajce.)  Ništa, međutim, nije moglo da se poredi sa popularnošču strip junaka Mirka i Slavka, koji su predstavljali prave strip heroje i svemoćne dečake – partizanske kurire. Edicija Dečije novine, Dečijih novina iz Gornjeg Milanovca, je u broju 23, koji je izašao 25. novembra 1958.  godine, počela da objavljuje strip Nikad robom. Čitava edicija je veoma brzo postala prepoznatljiva upravo po likovima partizanskih kurira Mirka i Slavka. Crtač stripa i tvorac mnogobrojnih likova je bio Desimir Žižović Buin, a kasnije su mu se priključili i Žika Atanacković, Branko Plavšić, Nikola Mitrović Kokan... Od maja 1963, godine strip je počeo da izlazi samostalno – u početku jednom mesečno. Vremenom je njegov tiraž porastao na 200 000 primeraka, a novi brojevi su izlazili jednom nedeljno. Edicija Nikad robom je obuhvatila sve delove SFRJ i njene istorije, ali su Mirko i Slavko bili njeni najprepoznatljiviji likovi, te je i čitava edicija od 4. aprila 1969 izlazila pod imenom Nikad robom – Mirko i Slavko.  Sedamdesetih godina su kraće verzije izlazile u dečijem časopisu «Tik –tak», koji su takođe izdavale Dečije novine, jer je strip kao šund dodatno oporezovan. Poslednji broj stripa je štampan 25. avgusta 1979. Zoran Janjetović, Od "Internacionale" do komercijale, Popularna kultura u Jugoslaviji 1945-1991, Institut za noviju istoriju Srbije, Beograd 2011.

(3) Pored stripa koji su godinama izdavale Dečjie novine iz Grornjeg Milanovca, 1973. godine su producirale  i istoimeni film koji je režirao Vladimir Tori Janković.

(4) Kosta Nađ, Patriotizam i njegove tradicije, Patriotizam i revolucionarne tradicije, Zbornik radova sa savetovanja održanog u Beogradu 11–13. decembra 1975, na temu Negovanje jugoslovenskog socijalističkog patriotizma i revolucionarnih tradicija u oblasti vaspitanja i obrazovanja, Udruženje publicista Beograd 1976, 7–12.

Oceni 5