Plameni pozdravi: Reprezentativni portret detinjstva u socijalističkoj Jugoslaviji (4)
Muij 04 B

Pioniri maleni: Hor iz Nikšića, 1962. godine

Photo: Muzej istorije Jugoslavije

Raspevani pioniri s verom u svetlu budućnost

U jedan glas: Hor iz Sarajeva, 1960. godine

Slika školskog hora prikazuje veselu mladež u uniformama. Na slici svi pevaju s entuzijazmom, jednoglasno, uzdignutih glava, širom otvorenih očiju i usta. Upravo ovakva slika može poslužiti kao paradigma raspevanog socijalističkog deteta u Jugoslaviji, njegove “kolektivne ideološke socijalizacije” kroz umetnost i muziku. Pevajući ozbiljan ideološki sadržaj tobože “veselo” i “detinjasto”, glavni akteri u ovakvoj paradigmi zapravo demonstriraju posvećenost idealima revolucije, socijalizma i Josipu Brozu Titu – maršalu i predsedniku. Nakon raspada zajedničke države, upravo se ovakva kombinacija prepoznaje kao jedna od najmoćnijih načina državne kontrole nad decom u jugoslovenskom društvu.

Učešće u raznim umetničkim aktivnostima (kao npr. pevanje u horu) prepoznaje se tako kao “ideološka indoktrinacija” i kontrola nad mladima koja se nije odvijala samo kroz formalne, institucionalne socijalističke prakse (kao što je, recimo, Pionirska organizacija), već i na mnogo indirektniji, neformalniji i zavodljiviji (iako ne manje nevin ili manje opasan) način; horovi tako postaju otelotvorenje zvaničnih politika građenja novih društvenih odnosa i sistematičnog nadgledanja detinjstva.

Dan Republike u OŠ 'Pavao Lončarić', Vrapče,  početkom šezdesetih

Ali, da li možemo da razmišljamo o socijalističkom detinjstvu izvan državnih regulativnih praksi? Kakva su to sve moguća detinjstva kreirana u socijalističkoj Jugoslaviji? Na koji nam način aktivnosti iz sfere kulture pomažu da o njima mislimo, da ih se sećamo? Da li baš slika hora, kao kolektivne umetničke prakse, može da dovede u sumnju postojeća objašnjenja i tumačenja socijalističkog detinjstva? Rasprava o sociološkoj i kulturološkoj konstrukciji detinjstva trebala bi da se vodi izvan esencijalizacija i dihotomija kao što su država i pojedinac, socijalizam i kapitalizam, ili ideologija i svakodnevni život.

Horovi su mnogo više od kolektivnog pevanja – hor predstavlja kolektiv, kako njegovu reprezentaciju tako i način stvaranja. Oni su bitni činioci oblikovanja detinjstva kao socijalne i kulturološke kategorije. Ali, horovi ne predstavljaju samo jedinstvo i jednoličnost, već i razlike – oni uspostavljaju veze između različitih geografskih lokacija, etničkih, rodnih i klasnih identiteta otkrivajući tako društvene kontradiktornosti i kompleksnosti. Tokom školovanja, učešće u horu predstavlja jedan od prvih momenata kada dete počinje da upoznaje svoje vršnjake iz drugih razreda, ali i one iz drugih generacija. Često se zbog pevanja u horu po prvi put putuje van sopstvenog mesta stanovanja.

Nosioci štafete: Pioniri iz Rijeke, 1955. godine

Horovi, dakle, predstavljaju i mobilnost – kako društvenu tako i geografsku. Važnost horova leži u tome što oni istovremeno disciplinuju tela i glasove, ali kroz uživanje u zajedničkom pevanju okupljaju pojedince iz različitih kulturnih, obrazovnih ili političkih okruženja te tako postaju posebna vrsta društvenog povezivanja. Zato nam oni mogu pokazati i šta je to što “nedostaje” u reprezentacijskim strategijama socijalističkog detinjstva: svakodnevne dinamike, iskustva, osećanja, senzacije.

Horovi, takođe, govore i o “uprizoravanju” detinjstva: zajedničko marširanje i pevanje u horu viđeno je kao glavna tehnika kroz koju socijalistička država reprezentuje detinjstvo na isti način na koji postavlja na scenu i događaje iz svoje herojske socijalističke prošlosti. Scena podrazumeva neiskrenost, to je “performans” koji je neautentičan, neiskren, pun pretvaranja. Da li su se deca prikazana na slici školskog hora pretvarala? Šta je zapravo bilo srećno socijalističko detinjstvo?

Amaterizam i entuzijazam

Vrijeme djetinjstva: Prizor iz OŠ 'Pavao Lončarić', Vrapče, Hrvatska

Postjugoslovenska tumačenja žele da nas ubede da je ta sreća bila samo lažno samopredstavljanje, čin ulepšavanja inače sive socijalističke realnosti koju su nametali autoritarna država i partijski zvaničnici. Ili još gore – da je takvo “pretvaranje” bilo naučeno ponašanje koje su sama deca vremenom usvojila. Ovakvim tumačenjima se tvrdi da su entuzijazam i vera u bolju budućnost bili samo odjek lažne stvarnosti koju su veseli seljaci, veseli radnici i vesela deca naučili da “izvode.”

Ponovno promišljanje “autentičnosti” socijalističkog detinjstva nije samo stvar prošlosti ili sećanja, već i sposobnosti da se preispita autentičnost naše trenutne neoliberalne stvarnosti u post-jugoslovenskim društvima: tvrditi da je zvanična kultura u socijalizmu (naročito onom kasnom) bila samo predstava, bez istinske vere u ideale, zapravo je simptom nemogućnosti zamišljanja sistema ili društva koje može da proizvede sreću i entuzijazam.

Pionirska beseda: Iz osnovne škole u Maglaju, početkom šezdesetih

Danas je dominantni pristup u raspravi o detinjstvu u socijalističkoj Jugoslaviji merenje nivoa i načina državne kontrole nad decom koja se odvijala kroz različite institucionalne prakse. Socijalističke institucije i masovne organizacije koje je trebalo da brinu o deci oslikavaju se kao one koje su “danonoćno nadgledale decu”, kao glavni regulatori dečjeg ponašanja u svakom mogućem kontekstu. Slobodno vreme i umetničke aktivnosti na taj način viđene su kao polja kroz koja se “kanališe” spontano ponašanje dece, a ona se usmeravaju “na pravi put”.

Ovakvi pogledi koji državu vide kao “paternalističku” zanemaruju modernizaciju kao istinski emancipatorski projekat. Koncept amaterizma bio je najbitniji segment u stvaranju novog modela umetničkih aktivnosti. Po pisanju Rudi Supeka, ovo je koncept “spontanog kolektivnog izražavanja i osnovne potrebe svakog individualnog subjekta koji teži da bude deo šire društvene zajednice” (Supek 1974: 8, 9). Ovakvo izražavanje bilo je zamišljeno kao zajednička kulturna aktivnost volonterskog karaktera i simbol novog entuzijazma: “Amaterizam je povezivao volju i kreativnost sa novom ideologijom i istinskom verom u bolju budućnost” (Đorđević 1997: 230).

Proslava Dana Republike: Kadar iz Osnovne škole 'Pavao Lončarić', Vrapče, Hrvatska

U praksi je sam koncept bio primenjivan na različite načine u zavisnosti od opštih društveno-političkih promena u Jugoslaviji. Ipak, posvećenost “kulturnom napretku” omogućavala je stvaranje snažne infrastrukture kroz domove kulture, kulturne centre, pozorišta, orkestre, muzičke škole i biblioteke. Podsticane su umetničke aktivnosti za decu (književnost za decu, dečji filmovi), a deca su motivisana da se i sama bave različitim formama umetnosti. Osnivanje muzičkih škola i drugih ustanova vezanih za muziku, kako u gradovima tako i u selima, dokazivalo je da težnja države da ulaže u ispravan odgoj dece kao budućnosti svoga društva, nije bila samo deklarativni cilj. Rezultati osnivanja infrastrukture kulturnih ustanova bili su najvidljiviji u seoskim sredinama. Ipak, amaterizam nije bitan samo zbog infrastruktura koje se grade i omogućavaju pristup različitim sadržajima; amaterizam je, zapravo, projekat (samo) emancipacije.

Slobodno vreme kao ključni momenat emancipacije

Pjesmom u ime slobode: Hor Osnovne škole 'Pavao Lončarić', Vrapče, Hrvatska, 1971. godine

Pevanje u horu ne razvija samo nečije muzičke sposobnosti i znanje o muzici, ne omogućava samo širenje ličnih horizonata kroz muziku; ono je deo lične emancipacije. Kolektivno stvaranje muzike kroz pevanje u horu povećava individualne kapacitete za delovanje i praktikovanje saradnje, zajedništva, solidarnosti, drugarstva. Hor, tako, nije samo institucionalna aktivnost, već i važan deo kreiranja slobodnog vremena.

Organizacija slobodnog vremena u Jugoslaviji proglašena je jednom od osnovnih tačaka kojom se ukazuje na represiju socijalističke države. Model “8 sati rada - 8 sati kulture - 8 sati odmora” viđen je kao model u kome država kolonizuje “privatnu sferu” pojedinca. Tokom kolektivnih letnjih odmora ili ekskurzija, izleta izviđača ili letnjih kampova, deca su po ustaljenom planu svakog jutra pevala himnu, prisustvovala dizanju zastave ili se takmičila u različitim oblastima. Međutim, ako to pogledamo sa drugačije tačke gledišta, onda ne samo rad, već i slobodno vreme postaje jedno od ključnih elemenata emancipacije u socijalizmu. Upravo zbog toga “briga” za slobodno vreme jeste ključni momenat u razmišljanju o potencijalima upošljavanja iskustva socijalističkog detinjstva danas.

Bratstvo i jedinstvo: Piniri sa grbovima jugoslovenskih republika

Ako je neoliberalizam promenio naše shvatanje samog koncepta rada, radnih praksi i uslova rada, radnih prava donoseći prekarnost, neizvesnost i (samo) eksploataciju, kakve je promene onda doneo u razumevanju i praktikovanju slobodnog vremena? Rasprave o neoliberalnom kapitalizmu pretežno se bave pitanjem rada, dok zanemaruju drugu bitnu temu – temu slobodnog vremena. Slobodno vreme je u neoliberalizmu kolonizovano brisanjem linije između rada i odmora. U socijalizmu, slobodno vreme bilo je prostor stvaranja nove paradigme, novih modela i praksi i ključno meste za promenu načina mišljenja.

Na taj način, socijalistički koncept “slobodnog vremena ispunjenog kulturom” može se posmatrati kao odgovor na trenutni nedostatak “brige” za slobodno vreme koji je vidljiv u kulturnoj produkciji kapitalističko-korporativne države. Polazeći od privatizovanih i duboko individualizovanih konzumerističkih modela, prisećanje na socijalistički amaterizam i “brigu” za slobodno vreme može biti upotrebljeno kao novo polje (samo) emancipacije i angažovanosti, samoorganizacije, saradnje i kolektivnog odlučivanja i solidarnosti. U postjugoslovenskom kontekstu, koncept amaterizma jeste emancipatorski projekat koji je nestao, ali je njegovo nasleđe neophodno oživeti, i to naročito imajući u vidu sadašnja, ali i buduća detinjstva.

(NASTAVIĆE SE)

Oceni 5