Feljton: Jugoslavija, zabluda najboljih (9)
Kraljevina Jugoslavija

Photo: www.pinterest.com

Sudar srednjoevropske i orijentalne tradicije i kulture

ŠTA BI BILO BEZ UJEDINJENJA?

Kako bi jugoslovenski prostor izgledao da se u decembru 1918. nije ujedinio? Da li bi Srbija kao pripadnik pobedničke strane u ratu dobila značajne koncesije i proširenje svoje teritorije i postala Velika Srbija? Šta bi bilo sa zapadnim delovima, sa Slovenijom, Hrvatskom, Dalmacijom i najvećim delom Bosne i Hercegovine i sa Srbima koji žive izmešani sa Hrvatima i Muslimanima? Da li bi Hrvatska i Slovenija, koje su bile na strani poraženih, dobile svoje samostalne države, ili bar jednu zajedničku? Koje su to teritorije koje je Srbija mogla da dobije kao nagradu za svoj doprinos pobedi sila Antante?

Nema sumnje da je Srbija na kraju Velikog rata, zbog značajnog doprinosa savezničkoj borbi, zbog ogromnih gubitaka i žrtava koje je podnela, bila u prilici da za sebe zahteva i dobije određene koncesije. Ona se, međutim, opredelila za ujedinjenje. Da li je takva odluka bila državnički i politički opravdana i racionalna ili je to, kako mnogi i danas misle, najveća greška regenta Aleksandra i Nikole Pašića?

U Londonu je 26 aprila 1915 zaključen sporazum između vodećih sila Antante – Britanije, Francuske i Rusije, na jednoj i Italije na drugoj strani o uslovima ulaska Italije u rat protiv Nemačke i Austro-Ugarske. Italija, koja se u početku rata kolebala na koju će stranu, uslovljavajući svoje uključivanje teritorijalnim koncesijama na istočnoj obali Jadrana, prihvatila je u Londonu da se uključi u rat na strani sila Antante jer su one nudile više od njenih dotadašnjih saveznika, tzv. Centralnih sila (Austro-Ugraske i Nemačke). Italiji je londonskim ugovorom obećana Istra i veliki deo teritorije Dalmacije sa jadranskim ostrvima, među kojima su i najveća -- Hvar, Pag, Korčula, Mljet, Vis, Lastovo, i dr., kao i delovi teritorije u Albaniji.

Londonskim ugovorom je predviđeno i da neki delovi istočne jadranske obale i ostrva budu neutralizovani, a na kraju člana 5, koji se odnosi na spomenute ustupke Italiji i na neutralizovane delove, dodata je i primedba (opaska) koja glasi: „Četiri velike sile saveznice dodeliće Hrvatskoj, Srbiji i Crnoj Gori sledeće teritorije...“ Sledi nabrajanje teritorija: hrvatsko primorje sa Rijekom i Karlobagom i ostrvima Krk, Rab, Prvić, Grgur i Goli za Hrvatsku, a teritorija Južnog Jadrana, sa Splitom i Dubrovnikom sve do Ulcinja i ostrva kao što su Šolta, Brač i Koločep, za Srbiju i Crnu Goru.

Evropa: Novi Sad pre ujedinjenjaOno što prvo pada u oči je da se ovde Hrvatska tretira kao država, a da se teritorije koje će biti dodeljene Srbiji i Crnoj gori tretiraju kao zajedničke. Šta god to značilo, jedno je sigurno: koncesije koje se daju Italiji i određivanje neutralizovane teritorije temelje se na čvrstim odredbama člana 5 Londonskog sporazuma, dok se teritorije koje se odnose na Hrvatsku, Srbiju i Crnu Goru spominju uzgredno sa naznakom „primedba“ ili „opaska“, što deluje prilično  neodređeno. I konačno, ono što je u celoj stvari možda najvažnije je da član 16 londonskog sporazuma izričito naglašava: „Ovaj dogovor držaće se u tajnosti“.

Tajnu je prvi „provalio“ Frano Supilo prilikom boravka u Petrogradu mesec dana pre potpisivanja ugovora, dakle dok su pregovori sa Italijom još trajali. Zahvaljujući tome, vest o pripremanju londonskog sporazuma je došla i do srpske vlade, ali dobro čuvani detalji sporazuma su obelodanjeni tek sa početkom Oktobarske revolucije u Rusiji, pošto je lično Lenjin sporazum stavio na uvid javnosti uz kritiku tajne diplomatije i zakulisnih igara koje se vode među velikim silama. Nikoli Pašiću i srpskoj vladi, dakle već 1915, kada je Supilo javio vest o tajnim pregovorima savezničkih sila sa Italijom, bilo je jasno da će saveznici dobar deo jadranske obale i ostrva obećati Italiji i da će bilo kakva koncesija na Jadranu za Srbiju, ako je uopšte bude, morati da se plati na drugoj strani. Jer već tada srpska vlada je bila pod stalnim pritiskom Fancuske, Britanije i Rusije da ustupi deo Makedonije Bugarskoj i da se odrekne aspiracija na Banat u korist Rumunije, kako bi se ove dve države privukle na stranu Antante.

U pozadini Londonskog sporazuma je ne samo budući položaj država koje ratuju na strani Antante, već i sudbina ratnih protivnika koji moraju da budu poraženi i kažnjeni oduziumanjem pojedinih teritorija, ali ne i potpuno likvidirani. U drugoj godini rata sile Antante su kalkulisale sa brzim završetom rata i sklapanjem mira kojim bi bila izvršena preraspodela određenih teritorija, ali nikako i ukidanje Austrougarske monarhije koja bi i dalje ostala prisutna na Balkanu. U takvim okolnostima jugoslovenska ideja bi bila daleko od realizacije i o njoj saveznici nisu upšte razmišljali sve do samog kraja rata i posle velikog pritiska kojeg su izvršili srpska vlada i Jugoslavenski odbor uz veliku pomoć  američkog predsednika Tomasa Vudro Vilsona. Tek sa odlukom da se posle rata evropska karta potpuno izmeni ukidanjem Austrougarske monarhije, jugoslovensko ujedinjenje je pred sobom imalo otvorena vrata.

Naslovna stranica brošure Londonskog ugovora koja je objavljena 1920. godineKada je obelodanjen Londonski ugovor poslovi oko ujedinjenja Srba, Hrvata i Slovenaca daleko su odmakli. Doneta je Krfska deklaracija, Bugarska se svrstala na stranu Nemačke i Austro-Ugarske, a Rumunija je ušla u rat na strani Antante tek krajem avgusta 1916. Bilo je sasvim izgledno da srpska strana više ne mora da čini ustupke u Makedoniji i da će joj pripasti bar deo Banata. Ali pitanje Dalmacije i cele istočne obale Jadrana i jadranskih ostrva i dalje je otvoreno. U takvoj situaciji i pred srpskom vladom i pred Jugoslavenskim odborom nametnuo se izbor: ili maglovita mogućnost koju nagoveštava „primedba“, odnosno „opaska“ iz Londonskog ugovora, ili ujedinjenjem dobiti celu istočnu obalu Jadrana i jadranska ostrva. Dakle, nije samo Srbija pred sobom imala privlačnu ali neizvesnu mogućnost da dobije sopstvenu teritoriju na Jadranskom moru, već je i Hrvatska imala istu takvu mogućnost da dobije sopstvenu  državu.

Kod presuđivanja ko je pogrešio može da se postavi pitanje: da li bi bilo mudrije da je Srbija tada, tri godine posle Niške deklaracije kojom je nagovestila ujedinjenje „južnoslovenske braće“ i u času kada  je zajedno sa Jugoslavenskim odborom usvojila Krfsku deklaraciju, trebalo da odustane od ujedinjenja i upusti se u neizvesnost realizacije „primedbe“ iz tajnog Londonskog ugovora? Ili: da li je hrvatska strana, takođe trebalo da odustane od ujedinjenja, jer joj maglovita odredba iz „primedbe“, na član 5 Londonskog ugovora „priznaje“ pravo na sopstvenu državu, ali je ostavlja bez velikog dela Dalmacije koji se ustupa Italiji. I konačno, gde je tu Slovenija?

Dalji razvoj događaja do završetka rata i rezultati Mirovne konferencije u Parizu pokazali su da čak ni mnogo čvršća obećanja, kao što su ona iz Londonskog sporazuma koja se odnose na Italiju, nisu ostvarena. Londonski sporazum je jednostavno isključen „iz igre“, a ideja o ujedinjenju Jugoslovena je u savezničkim krugovima, uz teške muke, ipak uspela da se probije i dobije legitimitet. Time je dalja priča o Londonskom sporazumu postala bespredmetna i ako je neko trebalo da žali za njim to je bila jedino Italija.

Ali tu su i druga obećanja koja su tokom Velikog rata dolazila sa raznih strana, u raznim prilikama i ratnim etapama, čiji je cilj da se privuče što više saveznika. To su obećanja bez papira i potpisa koja nikog i ničim ne obavezuju. Takve su i priče o ustupanju Bosne i Hercegovine Srbiji koje nisu utemeljene nikakvim dokumentom, ali koje se i danas koriste kao „dokaz“ da je Srbija mogla da dobije velike teritorije i bez ujedinjenja, da je ta mogućnost  prokockana  jugoslovenskom idejom.

Svaka strana koja je prihvatila ideju o ujednjenju imala je svoje razloge: cilj Srbije je  okupljanje svih Srba u jednu državu, Hrvatske i Slovenije zaštita od teritorijalnih pretenzija i preteće asimilacije koje su dolazile od strane velikih i moćnih suseda. Ali njihov realni položaj prilikom ujedinjenja nije jednak zbog činjenice da je Srbija ratni pobednik, a Hrvatska i Slovenija su bile na gubitničkoj strani. Za Hrvatsku i Sloveniju to je bio razlog više da prihvate ujedinjenje i tako ublaže posledice svog položaja u tek završenom ratu. Gotovo je sigurno da je srpska strana, imajući to u vidu, očekivala da će u novoj zajednici imati dominantan položaj, što je u trenutku ujedinjenja delovalo mnogo primamljivije od ideje o Velikoj Srbiji.

Orijent: Novi Pazar posle ujedinjenjaSa Makedonijom i Kosovom dobijenim u Balkanskim ratovima, sa Bosnom i uskim pojasom na južnoj jadranskoj obali Velika Srbija bi bila još dublje na Orijentu i dalje od Evrope, pritisnuta Bugarskom koja se ne miri sa gubitkom Makedonije, sa nerešenim pitanjem Albanije koja je u italijanskoj sferi uticaja, i sa italijanskim pretenzijama na Kosovo. Ovakva Velika Srbija bi i ekonomski bila u mnogo lošijem položaju u odnosu na Jugoslaviju, jer skoro da nije ni imala bilo kakav industrijski potencijal, a što se tiče ljudskog potencijala, od otomanskog carstva je nasledila uglavnom nepismeno stanovništvo.

Da li bi dvadesetogodišnji period između dva rata bio dovoljan da se Srbija približi Evropi, da uhvati korak sa Slovenijom i Hrvatskom, ma kakav bio njihov status posle rata? Kako god bilo, ujedinjenje je za Srbiju predstavljalo veliki civilizacijski iskorak koji je uvodi u Evropu na velka vrata. Da nije bilo njega ostala bi još dublje na Orijentu sa nerazvijenom ekonomijom i nepismenim stanovništvom.

Ako je ujedinjenje posle Velikog rata bilo potreba diktirana realnom situacijom u kojoj se ceo region nalazio i ako je predstavljalo racionalan izlaz za Slovence i Hrvate da posle vekova života bez svojih država konačno dobiju suverenitet, a za prečanske Srbe da ostvare san o zajednikoj državi sa svojim istočnim sunarodnicima, šta reći za situaciju u kojoj bi se ove nacije našle da nije bilo ujedinjenja?

Gotovo sa sigurnošću bi se moglo zaključi da bi sve do Drugog svetskog rata jugoslovenska ideja opstajala kao realna i privlačna za većinu naroda na ovim prostorima. Podsetimo se na ideje Frana Supila i na reči Ante Trumbića na Krfu prilikom izrade Deklaracije o ujedinjenju. I jedan i drugi su tada imali u vidu i mogućnost formiranja samostalne hrvatske države koja bi se potom ujedinila sa Srbijom. Jednostavno, sa bilo kog aspekta da se posmatra, ujedinjenje je predstavljalo u potpunosti racionalan čin. To što je tu bilo i emocija i zaklinjanja na bratske odnose tri plemena jednog naroda, sve je to sporedno i u službi propagiranja ideje o ujedinjenju.

Naravno, postojala je sa srpske tačke gledišta i mogućnost klasičnog osvajačkog prodora u zapadne krajeve, pa koliko se zahvati i koliko veliki saveznici odobre, jer rat je rat i u njemu jedni dobijaju a drugi gube. Ali od tako skrojene države bila bi slaba vajda, jer bi morala da počiva na represiji i stalnom vanrednom stanju.

Ideja o Velikoj Srbiji bi mogla da bude legitimna kao i svaka druga (Velika Hrvatska, Velika Albanija, Velika Bugarska, Velika Mađarska i dr.) ali problem je što sve te ideje ciljaju na iste ili bliske teritorije, iz čega se rađa neminovan sukob koji traje i kome nema kraja. Teritorije se ne dobijaju na tanjiru, za njih se valja boriti, uz velike ljudske gubitke i razaranja. Istorija je pokazala da ratna osvajanja teritorija ne predstavljaju dugoročno rešenje, jer ratna sreća je varljiva, a kada je u pitanju prostor Balkana najčešće sve zavisi od onih koji kroje sudbinu Evrope. Sve je to odavno poznato i jasno, ali uprkos tome, uvek ima i, nažalost, uvek će biti onih kojima je opcija osvajanja novih teritorija privlačna, ma koliko koštala.

To je možda ponajbolje objasnio Dimitrije Tucović kada je, povodom Drugog balkanskog rata i ogromnih ljudskih gubitaka na obe zaraćene strane, napisao:

„Neprirodne pretpostavke dovode nas u neprirodan položaj. Svaka balkanska državica htela bi sve ono što samo u zajednici može dobiti. I mesto jedne logične težnje da se putem zajednice i ide, balkanska buržoazija stvara ratne situacije i gura u propast narode, zbog svoje strahovite nesposobnosti da se uzdigne na visinu smelih pregnuća koja istorija iziskuje. Nikada jedna klasa nije bila kratkovidija! Hoće svi pristaništa, svi dovoljno teritorija, svi Solun, svi Vardarsku dolinu, jer je sve to tako važno - a ne vide da to svi mogu imati samo u zajednici.“                                                

                                                            *****

(Elektronsko izdanje knjige „Jugoslavija zabluda najboljih“ možete naći na platformi kobo.com/ww/en/ebooks)

Čitaoci će, između ostalog, moći da se upoznaju sa malo poznatim detaljima: o neostvarenoj abdikaciji kralja Petra Prvog; o prvim izborima i prvim otporima monarhiji; o atentatu na regenta Aleksandra na Vidovdan 1921; o vratolomijama Stjepana Radića; o stradanju Nikole Pašića zbog “nestašluka” njegovog sina; o nemom svedoku skupštinskog atentata i metalskom radniku koji je ušao u istoriju; o ženidbi kralja Aleksandra sa najbogatijom evropskom udavačom i svadbi koja je Beograd dovela na svetsku pozornicu; o spornom testamentu kralja Aleksandra; o „prefinjenosti“ kneza Pavla i „seljaštvu“ Vladka Mačeka; o ushićenjima i zabludama Milutina Milankovića, Ivana Meštrovića i Miloša Crnjanskog; o tome kako je Pavelićeva NDH postala kraljevina; o jedinim slobodnim teritorijama u Evropi; o “avnojevskoj prevari” i Jugoslaviji po meri komunista; o ženidbi kralja Petra Drugog i sukobu kraljeve tašte i patrijarha; o ulozi fudbala u Tršćanskoj krizi; o dopisanim rečima u Deklaraciji o proglašenju Jugoslavije; o “podeli”  Jugoslavije između Milana Stojadinovića i Ante Pavelića; o stvaranju jugoslovenskog kulturnog identiteta; o umetničkim slobodama i zabranama i Titovoj „mekoj“ diktaturi; o srpskom unitarizmu, slovenačkom konfederalizmu i „hrvatskoj šutnji“; o pravom karakteru studentskog bunta; o Memorandumu SANU; o stvarnoj i lažnoj opoziciji; o naoružanom narodu; o nepomirljivom sukobu nacionalnih elita; o reviziji istorije...  

(Kraj feljtona)

Oceni 5